RSS

Category Archives: Discourse

उत्तरउत्तरआधुनिकता र नयाँ पुस्ताको शिक्षक

एकप्रसाद दुवाडी
म अहिले आफ्नो अफिसमा बसेर दिउसो पढाउने विषयमा पार पोइन्ट तयार पार्न दर्जनौ साइट भित्र फिलिलि कुद्‍दै छु, एकदुइटा किताब पनि छन् अगाडि। यस अलवा जिमेलमा पत्र बुझ्ने, फेसबुकमा सन्देश थप्ने, ट्वीटरमा ट्वीट गर्ने काम पनि सगै जादो छ । म विदेशमा बसेका साथीहर मात्र नभएर गाउघरका भाइबहिनीहरुसग पनि निरन्तर सम्पर्कमा छु यही बेला कानफोन घुसाएर नविन गीत संगीत पनि सुन्दैछु । हाम्रो ब्यवसायिक संजालको समूह र विश्‍वका प्रमुख अरु संस्थाहरमा के हुदैछन् त्यो पनि चियाउदै छु भने फोरसेयर्ड र टरेन्टमा कुनै नया किताब थपिए ि भनी बेलाबेलामा नियाल्दै पनि छु । एकछिनपछि बिद्यार्थीले ब्लग गरेका प्रोजेक्ट जाच्नु पर्न । भरे घरमा केहीबेर टिभीमा झुन्डिने योजना भएपनि धेरै काम गर्नुछ कम्प्युटरमै । 
उत्तरआधुनिकतामा मानिसले पढे, हेरे, सुने पहिले जस्तै । तर उत्तरउत्तरआधुनिकताका मानिस फोन गर्छन्, बटन थिच्छन्, इन्टरनेट चलाउछन्, आवस्यक कुरा रोज्छन्, सार्छन् अनि डाउनलोड गर्छन् । सन १९८० र त्यसपछि जन्मिएका  मानिसिच पुस्तान्तर गहिरिएिको छ । पछिल्लो पुस्ताले आफ्ना समकक्षीहरु बढी स्वतन्त्र, निर्भीक र सिर्जनशील ठान्छन् २१ औ शताब्दीमा, त्यसकारण यो समय भनेको बौद्धिकता, सिर्जना र शक्तिको युग हो । जबकि उत्तरआधुनिक पुस्ताले यिनीहरलाई ब्रोइलर कुखुरा सिवाय केही होइन भन्छन् । 
उत्तरआधुनिकता व्यापक अर्थ बोक्ने दर्शन भए पनि यसलाई सजिलो गरेर यसरी बुझ्न सकिन्छ कि यसले ज्ञान र अर्थलाई सीमाबद्ध गर्न नसकिने कुरामा जोड दिन्छ । तर एलन कर्बी (सन २००६) र उनका समकक्षी उत्तरआधुनिकताको मृत्यु भैसकेको दावी गर्छन् । उत्तरआधनिकताको आयु सकिएर अर्को दर्शन उदाएको तथ्य सांचो हो । आजका मानिस उत्तरआधनिताले अत्यधिक विकृति ल्याएकोले यसलाई छाडेर विस्तारै आलोचनात्मक सत्यतिर आकर्षित भएका छन् अनि सचनाप्रविधिले यसलाई मलजल गरेको छ ।  
उसोभए उत्तरउत्तरआधुनिकता के हो त ? मलाई यो लाग्छ कि उत्तरउत्तरआधुनिकता थोरै परिवर्तित सांस्कृतिक फेसन मात्र नभएर अरु धेरै हो । तुरुन्त सदाका लागि जुन रपमा शक्ति, ज्ञान, आफ्नोपन, सत्यता र समयलाई बुझिने भन्दा फरक तबरले अर्थ्याउन थालिएको छ । आजका शिक्षक र विद्यार्थीमा पाइने फरक यही हो उत्तरउत्तरआधुनिकता र उत्तरआधुनिकता बिचको खाडल । वास्तबमा उत्तरउत्तरआधुनिकताले आधुनिकताको अपरिहार्यतालाई थुन्‍न सकेन सन २००० को सुरतिरदेखि नया प्रविधिहरका उदयले पुनर्सरचना गरिदियो लेखक पाठक र पाठ्यसामाग्रीको संबन्धलाई । 
उत्तरआधुनिकताले आधुनिक र स्वछन्दतावादले जस्तै लेखकहरलाई नै महत्व दिई केन्द्रमा राख्यो केहीले आफूलाई महत्व नदिएको जस्तो गरी कृति लेखेपछि लेखकको मृत्यु हुन्छ भन्‍ने अभिनय गर्दैरहे । तर आजको नया संस्कृतिले पूर्ण वा आसिकरपमा पाठकलाई नै शक्ति दिएको प्रतित हुन्छगुगल किताब अनि अन्य नि:शुल्क साटहरु जसले बिनापैसा किताब डाउनलोड गर्न दिन्छन् ।  कसैकसैले यसलाई नराम्रो भने पनि अरुको विचारमा प्रजातान्त्रिक बिँडो हो यो । 
उत्तरआधुनिकता ताका गुगल वा स्काइपको कल्पना भएको थिएन । गरब देशका नागरिकका हातहातमा पनि मोबाइल पुग्ने कल्पना थिएन । अहिलेको पुस्ताले पुराना ब्रिटीश कथाउपन्यासाका किताब नपढेर भर्खरै बजारमा आएका रोज्छन् कतिसम्म भने जे के रोलिङ पनि पुरानो भइन् । अनि एचबिओ र स्टारमुभिमा आउने फिल्मका साथै डिभिडीमा २१ औ शताब्दीका फिल्म हेर्छन् । मिटिङ सेमिनारमा जान्छन् तर डेरिडा, फुकु, बौड्रिलार्द आदिका दर्शन घोक्दैनन् । 
नेपालमा ठूला अग्ला विद्यालय भवन बनाउने प्रतिस्पर्धा चल्द गर्दा अमेरिकामा भने गाउतिरको एकान्त ठाउमा पारदर्शी पर्खालले छुट्याइएका टहरा उपयुक्त हुने ठानेर २१ औ शताब्दीका स्कूल बन्दैछन् । जतिसुकै ब्यबहारिक वातावरणको रटान गरे पनि देशविदेशमा विद्यार्थीका गुणभन्दा मार्कलाई नै प्राथमिकता दिइन्छ ।  नेपालकै कुरा गर्दा पनि हिजोआज चरम विभाजन र द्धन्द्ध नभई शान्तिको कामना गरिन्छ, युनियनले ध्वस्त भएका संस्थामा हस्तक्षेपको कामना गरिन्छ । अधिकार लिने मात्र होइन आफ्नो कर्तव्य पालन गनुपर्ने राय दिन्छ । फरक धारका राजनितिज्ञले पनि समान बिन्दुहरु पहिचान गरी सहमति गरन् भन्‍ने चाहन्छन् कोटपाइन्ट र टोपी लगान्छ, नौमतीलाई  भन्दा ब्याण्ड बाजालाई महत्व दिइन्छ महीको सट्टा कोक  न प्यारो लाग्नु अनि संघीयतामा जादा (परिधिलाई मजबुत पार्दा) केन्द्र कमजोर हुन नहुने कुरा उठ्नु, सिकारु केन्द्रित पठनपाठन गर्दा समेत शिक्षकको भूमिका पनि प्रबल खोजिनु मात्र होइन उदार संविधान र नि नियमहरुमा समेत लक्ष्मणरेखा कोरिनले उत्तरआधनिकता खोटो सिक्‍का भैसकेको प्रतित हुन्‍न ?
उत्तरआधुनिकताका पिता लायोटार्डले महाआख्यानको अन्त्य देखेका थिए भने  २१ औ शताब्दीका उत्तरउत्तरआधुनिकताका दार्शनिकहर विश्व भूमण्डलीयकरण वित्त बजारले घेरेको समाजको उदय भएको ठान्छन् जहा विविधता साँघुरिदै जादैछ । दश जोड दुई नपढी ए लेभल, नेपालका सट्टा अमरेकी, बेलायती वा अष्ट्रेलियन विश्वविद्यालय रोजाईमा पर्नु यसैको उदारण होइन र ? आधुनितावाद कालमा जस्तो लगाव, र उत्तरआधुनिक समयको अहंपनाभन्दा फरक उत्तरउत्तरआधुनिकताले विस्तारै मानसिक रपमा विमार पार्ने लत बसालेकै छ धेरथोर आफैँ उपन्यास, आफै उपन्यासकार कोही छ त मात्र प्रविधिनया प्रविधि ।
धेरै विद्धानहरु उत्तरआधुनिकता मरेर गयो भन्छन् । यसको ठाउमा नया ज्ञान र यसको सामर्थ्य एवं प्रविधिले तथा वर्तमान सामाजिक तत्वहरकाकारण नया वाद विचरण गर्दै गरेको ठम्याइ छ उनीहरको । यता नेपालमा भर्खर उत्तरआधुनिकता विचरण गर्न थालेकोमा नेपालीका मात्र नभएर अग्रेजीका गुरहरु समेत भावाविभोर हुने क्रम यथावत छ,  ‘बल्ल नेपालमा उत्तरआधुनिकताको घाम उदायो, यसको छत्रछायाले शैक्षिक सामाजिक सब क्षेत्रलाई चहकिलो पार्नेछ। ऐठन भएको बेलामा कोल्टे फेरेर सुत्‍नु नै विनिर्माण हो भन्‍नेहर र अबचाहि ननिर्माण हुनथाल्यो जस्तो छ भनेर लख काट्ने म बीच उत्तरआधुनिकताको युग सकिएर अर्को समय आइसकेको दलील पेश गर्दा  लामो वाकयुद्ध नै चल्यो केही महिनासम्म उहाहर उत्तरआधुनिकता भर्खर उदाएको देख्‍ने, मचाहि अस्ताइसकेको प्रमाणित गर्न कस्सिएको थिए । 
ित कसको भयो त भन्‍ने कुराभन्दा पनि नौलौ विचरणका बारेमा बृहत बहस हुनु मत्वपूर्ण थियो । सहमति यस कुरामा रह्यो कि कुनै नया वाद भित्रदैमा पुराना दर्शन सम्पूर्णपले निष्प्रभावित हुनसक्दैनन् । हामीले प्रत्येक दर्शनका राम्रा पक्षबाट भरपुर फाइदा लिनुपर्छ ।
[अन्नपूर्ण पोष्‍ट दैनिकमा प्रकाशित लेख]
 
Leave a comment

Posted by on January 5, 2015 in Discourse

 

सोमरस भनेको मदिरा नै हो त ?

– मुकुन्दप्रसाद उपाध्याय

मदिरापान एक्काइसौँ शताब्दीमा हरेक सम्भ्रान्त परिवारको संस्कृति बनिसकेको छ। मदिरापान गर्ने वर्गहरू आफूलाई सभ्य र सुसंस्कृत बताउँछन्। तर मदिरापान कुलीन वर्गको मात्र वर्गीय पहिचान होइन। सर्वहारादेखि सर्वमारासम्मको हरेक वर्गमा यो व्याप्त छ। वास्तवमा यो नसा हो, व्यसन हो। निम्नवर्गले निम्नकोटिको मदिरा सेवन गर्छन् त कुलीन या उच्चवर्गले उच्चकोटिको। फरक त्यत्ति हो। मेडिकल साइन्सले मदिरापान स्वास्थ्यका लागि हानिकारक प्रमाणित गरिसकेको छ।

हाम्रो समाजमा ब्राह्मणजाति बुज्रुक, अग्रज अनि चतुर र छट्टु जाति मानिन्छ। मदिरापानको कुलतमा फसेका यस जातिका विद्वान्हरू आफ्नो ज्ञान र विद्वत्ताको दुरुपयोग गर्दै ‘मदिरापान हाम्रो वैदिक संस्कृति हो, स्वर्गका देवताहरू पनि सोमरस पान गर्ने गर्थे’ भन्दै आफ्नो लतलाई उच्चता प्रदान गर्न उद्यत देखिन्छन्। के देवताहरूको प्रिय वस्तु, देवताहरूले पान गर्ने, वैदिक यज्ञमा चढाइने सोमरस पनि साँच्चिकै नसालु पेयपदार्थ नै थियो त ? यस लेखमा यसैको परिचर्चा गर्न खोजिएको छ।

हिन्दूधर्मलाई सनातनधर्म भनिन्छ। किनकि यो वेदविहित धर्म हो, अनि वेद अनादि, सनातन र अपौरुषेय हो। त्यसैले अचेल हाम्रो हिन्दूधर्मलाई सनातन वैदिक धर्म भनेर परिभाषित गर्ने गरिन्छ। वेद अनादि र अपौरुषेय भनेर जान्दाजान्दै पनि हाम्रा केही आध्यात्मिक चिन्तक, इतिहासकार र संस्कृतिविद्हरू वेदरचनाको कालखण्ड पहिल्याउनमा तल्लीन छन्। तिनको बुद्धिविलासका अनुसार तिनीहरूले ‘ऋग्वेद’ को रचनाकाल आजभन्दा ५ हजार वर्षदेखि ६ हजार वर्षका बीचमा रहेको अनुमान लगाएका छन्। ‘ऋग्वेद’ मा प्रमुख देवताका रूपमा इन्द्रको उपासना र स्तुति गरिएको छ। इन्द्रपछिका अन्य प्रमुख देवताहरूमा सूर्य, अग्नि, वरुण, वायु, मरुत्, अश्विनिकुमार, सोम, मित्र, विश्वदेव, ऋभु, वृहस्पति आदि छन्। यी सबै देवताहरूले सोमरस पान गर्ने गरेको कुरा ‘ऋग्वेद’ मा सयौँपटक आउँछ। ‘ऋग्वेद’ मा इन्द्रलाई सोमपान गर्नेहरूमध्ये धेरै सोमपान गर्ने देवताका रूपमा वर्णन गरिएको पाइन्छ। इन्द्रलाई देवताहरूका राजा, भोगविलासमा रमण गर्ने, सुरासुन्दरीप्रति आसक्त, इन्द्रियासक्त विषयी देवताका रूपमा पुराणहरूले समेत स्वीकारेका हुँदा ‘ऋग्वेद’ मा वर्णित इन्द्रले पान गर्ने, इन्द्रलाई मन पर्ने पेयपदार्थ सोमरसलाई मदिरा बताउनेहरूको तर्कलाई पनि ठाडै नकार्न सक्ने ठाउँ छैन।

तर यो शास्त्रको सतही बुझाइ र आफ्नो रुचिअनुसारको विश्लेषण हो जस्तो लाग्छ। मदिरालाई चलनचल्तीको भाषामा रक्सी भनिन्छ, शास्त्रमा सुरा पनि भनिन्छ, रसायनशास्त्रको भाषामा अल्कोहल भनिन्छ अनि अल्कोहलको मात्रामा र स्वादमा विविधताका दृष्टिले मदिराभित्र ह्विस्की, ब्रान्डी, रम, बियर, वाइन, जाँड, तोङ्वा अनि रूखबाट सोझै निकालिने खजुर र ताडी आदि सबै पर्दछन्। यी सबै मादक पेयहरू मूलभूत रूपमा तीन किसिमले बन्दछन् — (१) अन्नबाट बनाइन्छ, २. फलहरू र फूलहरू (महुवा आदि) बाट बनाइन्छ, अनि (३) विशेष प्रजातिको वृक्षलाई ताछेर त्यसको रस वा चोपबाट बनाइन्छ। यसरी बनाइने मदिराहरूमध्ये कुनचाहिँ मदिरा देवताहरूले पान गर्ने सोमरससँग मिल्दोजुल्दो छ त ? यो पनि चर्चाको विषय हुन सक्छ।

एकथरी सन्त–महात्माहरूले गरेको अभिभाषण वा प्रवचनमा ‘वेदवर्णित देवताहरूले पान गर्ने भनेको सोमरस मदिरा किमार्थ होइन, किनभने सोम भनेको चन्द्रमा हो र चन्द्रमाको शीतलतालाई पान गर्ने कामलाई नै सोमरसपान भनिएको हो’ भनेर अथ्र्याएको मैले सुनेको छु। नेपाल राजकीय प्रज्ञाप्रतिष्ठान

(हालको नेपाल प्रज्ञाप्रतिष्ठान) द्वारा प्रकाशित ‘नेपाली वृहत् शब्दकोश’ मा ‘सोमरस’ लाई ‘सोमलता नामको लहराबाट निकालिने देवताहरूले पान गर्ने रस एवं सोमरसले झैँ मत्याउने पेयपदार्थ’ भनेर अर्थ लगाइएको छ। सोही शब्दकोशमा ‘सोमलता’ लाई चाहिँ ‘शुक्लपक्षमा दिनहुँ पातहरू पलाउने र कृष्णपक्षमा क्रमशः झर्दै गएर औँसीको दिनमा डाँठ मात्र बाँकी रहने हिमालयतिर पाइने एक लहरो’ भनिएको छ। शब्दकोशले उक्त लहरोको बोटानिकल नाम भने दिन सकेको छैन। यसरी शब्दकोशले परोक्ष रूपले सोमरसलाई मत्याउने पदार्थका रूपमा स्वीकारेको देखिन्छ। साथै उक्त शब्दकोशमा नै ‘सुरा’ शब्दको अर्थ दिने क्रममा ‘(१) रक्सी, मदिरा, मद्य, (२) सोमरस, (३) जल, पानी’ भनेर थप भ्रम सिर्जना गरिदिएको देखिन्छ।

यी प्रश्नहरू वा शङ्काहरूको निवारण गर्न फेरि वेदतिर नै जाऊँ। हिन्दूहरूको मात्र होइन, मानवजातिकै प्राचीनतम ग्रन्थका रूपमा ‘ऋग्वेद’ लाई मानिएको छ। यस कुरामा पाश्चात्य विद्वान्हरूको पनि विमति छैन। वेद विभिन्न समयमा विभिन्न ऋषिहरूले साक्षात्कार गरेका मन्त्रहरूको सङ्ग्रह हो। मन्त्रसङ्ख्याको दृष्टिले १०५५२ मन्त्रहरू भएको ‘ऋग्वेद’ लाई वेदहरूमध्येको जेठो र गहन मानिएको छ। वेदलाई संहिता, ब्राह्मण, आरण्यक र उपनिषद् गरी चार भागमा विभाजन गरिएअनुसार ‘ऋग्वेद’ का पनि चार भाग छन्। ऐतरेय र कौषीतकी यी दुई ‘ऋग्वेद’ का ब्राह्मण हुन्। आरण्यकहरूमा ऐतरेयारण्यक, साङ्ख्याउन र कौषीतकी गरी तीन आरण्यकहरू प्रसिद्ध छन्।

वेदका मन्त्रहरूलाई ऋचा भनिन्छ। ‘ऋग्वेद’ को पहिलो मण्डलको सूक्त २३ को २३० औँ ऋचामा ‘हे वायुदेव ! आऊ र यी दूध मिसाइएका कडा सोमरसहरू पान गर’ भनेर भनिएको प्रसङ्ग र सोही मण्डलको सूक्त ५ को ४५ औँ ऋचामा सोमरसलाई दहीमिश्रित पवित्र पदार्थका रूपमा उद्धृत गरिएबाट केही धार्मिक विद्वान्हरूले ‘ऋग्वेद’ मा वर्णित सोमरस पञ्चामृत हुन सक्ने तर्क अघि सारेका छन्। वैदिक कर्मकाण्डका यज्ञ, पूजा आदिमा सबै देवीदेवताहरूलाई पञ्चामृत अर्पण गरिन्छ, जुन पाँच पदार्थको मिश्रित झोल हो। ती पाँच पदार्थहरूमा गाईको दूध, गाईको दही, गाईको घिउ, सखर (वा चिनी) र मह पर्दछन्। ‘ऋग्वेद’ को बाँकी प्रसङ्गलाई बेवास्ता गरेर ती दुई ऋचाहरूलाई मात्र लिँदा सोमरसलाई हालको पञ्चामृतजस्तो रस भनेर भन्न सकिन्छ। तर अन्य प्रसङ्गहरूमा चाहिँ वनस्पति वा लतातिर बढी सङ्केत गरिएको छ।

‘ऋग्वेद’ कै प्रथम मण्डलको सूक्त ५ को ३७ औँ मन्त्रमा सोमरसलाई यज्ञको सम्पत्ति, नेताहरूलाई उत्साहित गर्ने, वहनशील, साथीहरूलाई आनन्द दिने, शीघ्र प्रभाव पार्ने भनेर वर्णन गरिएको छ। वेदको यो वर्णनमा रहेको ‘नेतृत्ववर्गलाई उत्साहित गर्ने, आनन्द दिने र शीघ्र प्रभाव पार्ने’ यी तीन गुण मदिराको गुणसँग मिल्ने भएकाले केही पण्डितहरूले मदिराको नाता सोमरससँग जोड्न खोजेको देखिन्छ।

‘ऋग्वेद’ को सूक्त २८ को ३१३ औँ मन्त्रमा ‘पिँध मोटो भएको ढुङ्गालाई माथि राखेर त्यहाँ ओखलमा पिसिएको सोमरस बारम्बार खाऊ’ भनेर इन्द्रको स्तुति गरिएकाले सोमरस ओखलमा पिसेर निकालिने रस रहेछ भन्ने बुझिन्छ। सोही सूक्तको ३१४ देखि ३२१ सम्मका ८ वटा मन्त्रहरूमा मुस्ली र ओखलबाट सोमरस उत्पादन हुने कुराको उल्लेख छ, अनि वृक्ष–वनस्पतिहरूको पनि उल्लेख भएको हुँदा कुनै वनस्पतिविशेषलाई ओखलमा पिसेर विशिष्ट प्रकारको मीठो रस निकालिने कुरो बुझिन्छ। चास्नीमा छानेर सोमरस निकाल्ने प्रविधिको समेत उल्लेख गरिएको छ। सूक्त ३० मा पुनः दूध मिसाइएको सोमरसको वर्णन छ। हाल चलनचल्तीमा खाइने रक्सी, बियर आदि विश्वमा कहीँ कतै पनि दूधसँग मिसाएर अथवा दहीसँग मिसाएर खाइने चलन छैन। त्यसैले मदिरासँग सोमरसको एकता स्थापित गर्न सकिँदैन। वेदवर्णित सोमरस उत्पादन गर्ने विधि र मदिरा उत्पादन गर्ने विधिमा पनि फरक छ। सोमरस निकाल्न ओखल, मुस्ली आदि प्रविधि पाइएकाले यो प्रविधि वनौषधि निकाल्ने आयुर्वेदिक प्रविधि रहेको प्रतीत हुन्छ।

‘ऋग्वेद’ को पहिलो मण्डलको ८९७ औँ ऋचामा सोमरसलाई शीतलता प्रदान गर्ने, आनन्द दिने र बल दिने भनिएको छ भने ९०४ औँ ऋचामा ‘ऋत्विक्हरूले इन्द्रको प्रसादका रूपमा सोमरस खाँदा साँच्चै नै तृप्त भएर आ–आफ्नो शरीर हल्लाए’ भनिएको छ। यहाँ ‘खाएर शरीर हल्लाए’ भनिएबाट सोमरस मादक पदार्थ हुन सक्ने अनुमान गरिएको हुन सक्छ। त्यस्तै त्यही मण्डलको ९०७ र ९०८ औँ ऋचामा इन्द्रलाई सोमरसले मनग्गे खुसी पारेको हुँदा ‘गएर आफ्नी पत्नीसँग पारिवारिक सुख प्राप्त गर’ भनिएबाट सोमरस पुष्टिवद्र्धक अति पौष्टिक पेय हो भन्ने अर्थबोध हुन्छ। यसै गरी अन्य ऋचाहरूमा पनि सोमरसलाई बल दिने, मीठो, स्वादिलो आदि विशेषण दिइएको छ।

यसरी शास्त्रहरूमा वर्णित सोमरसपान र सुरापान बिलकुलै फरक कुरा हुन् भनेर बुझ्नुुपर्ने हुन्छ। वेदमा उल्लिखित अश्वबलि र पशुबलिको साङ्केतिक अर्थ नबुझेर वर्तमान हिंसाप्रधान बलि र केही आदिवासी समाजमा प्रचलित नरबलिलाई वेदसँग जोड्ने धृष्टता गरिएजस्तै अचेलको मदिरालाई वैदिक सोमरससँग जोड्नु पनि धृष्टता नै हो। वेदमा धेरै ठाउँमा यज्ञलाई अहिंसामय यज्ञ भनेर बताइएबाट पनि पशुबलि वैदिक यज्ञको विरासत होइन भनेर बुझ्नुपर्ने थियो।

‘ऋग्वेद’ को प्रसङ्गबाट कतिसम्मचाहिँ प्रस्ट हुन्छ भने सोमरस सात्विक पेयपदार्थ हो जो देवताहरूले पान गर्दथे, यो यज्ञको एक अङ्ग पनि हो, कुनै खास वनस्पति वा लतालाई कुटेर त्यसको रस छानेर सोमरस बनाइन्थ्यो, जुन रस दही र दूधसँग मिसाएर सेवन गर्दा अझ बढी लाभदायक हुन्थ्यो। यज्ञमा सोमरस पान गर्न सबै वैदिक देवताहरू आउन आतुर हुने स्थितिलाई बुझ्दा केचाहिँ अर्थ लगाउन सकिन्छ भने सोमरस देवताहरू आफैँले उत्पादन गर्न नसक्ने तर मनुष्यहरूले उत्पादन गरेर देवतालाई अर्पण गर्न सक्ने झोल पदार्थ रहेछ।

‘महाभारत’ को उद्योगपर्वमा महात्मा विदुर र राजा धृतराष्ट्रबीचको संवाद छ जसलाई विदुरनीति पनि भनिन्छ। त्यसमा विदुरले एउटा राजाले सातवटा दुर्गुणबाट टाढै रहनु भनेर मद्यपानलाई पनि एउटा दुर्गुण बताएका छन्। भद्रपुरुषले मद्यपान गर्न हुँदैन भन्ने विदुरको ठहर छ। ऋग्वेदकालीन इन्द्र देवताका राजा, भगवान् विष्णुका अंशपुरुष भएका कारणले इन्द्रले पान गर्ने सोमरस मद्यपान हुने सम्भावना देखिँदैन।

‘श्रीमद्भगवद्गीता’ को सत्रौँ अध्यायमा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई बताएको सात्विक, राजसी र तामसी खाद्यवस्तुको व्याख्याअनुसार मदिरा दुर्गन्धित, बासी, उच्छिष्ट मादक द्रव्य भएकाले त्यो तामसी भोजन हो। तामसी वस्तु वैदिक यज्ञमा चढ्ने या चढाइने कुरै भएन। परम्परागत रूपमा रक्सी सेवन गर्ने विश्वका केही आदिवासी जनजातिहरूले भौगोलिक विशिष्टताका कारण जाडोबाट बच्न रक्सी सेवन गर्ने गरेका र आफूले सेवन गरेको वस्तु आफ्ना इष्टदेवतालाई समेत अर्पण गर्ने गरेका कारण त्यो नै परम्परा बन्न गएको र देवतालाई पनि रक्सी चढाउन थालिएको कुरा बुझ्न सकिन्छ। तान्त्रिक पद्धतिमा पनि देवतालाई मदिरा चढाइन्छ, तर वैदिक पद्धतिमा मदिरा वर्जित छ र ब्राह्मण–क्षत्री मात्र चतुर र छट्टु जाति भएकाले तिनीहरूले आफूले सेवन गर्ने सबै वस्तु भगवान्लाई चढाउँदैनन् वा भनौँ देवताहरूलाई नचढ्ने अभक्ष वस्तुसमेत भक्षण गर्ने गरेका छन्।

वेदमा सोमयाग, राजसूययज्ञ, अश्वमेधयज्ञ आदि ठूला–ठूला यज्ञहरूमा सोमलतालाई पिसेर मन्त्रोच्चारणसहित सोमरस निकाली देवतालाई चढाउने प्रसङ्ग आउँछ। यो रस पुष्टिवद्र्धक, वीर्यवद्र्धक र पवित्र रस भएकाले देवताहरूलाई अर्पण गरिएको हुँदा ऋचाहरूको प्रसङ्ग, सन्दर्भ र सङ्केतलाई नबुझेर वा बढी बुझेर त्यो रसलाई सुरा वा मदिरा थियो भन्नु भनेको वेदका त्यस्तै मन्त्रहरू नबुझेर वा बढी बुझेर अश्वबलि र पशुबलिबाट बलिप्रथा र नरबलिप्रथा जस्ता गलत प्रथाहरूलाई परम्परा र धर्मको जलप लगाइदिएजस्तै हो भन्न सकिन्छ। प्रकृति वा ईश्वरका स्थलचर, जलचर र नभचर जीवहरूमध्ये अनि ब्रह्माजीका दस प्रकारका सृष्टिहरूमध्ये मानवजातिलाई उत्कृष्ट मानिएको छ। अन्य चराचुरुङ्गी र जीवजन्तुहरूभन्दा मानवलाई उत्कृष्ट बनाउने तàवका रूपमा मानवजातिलाई बुद्धि र विवेक दिइएको छ। त्यसैका कारण मानवजाति सिर्जनशील, कलाकार, चिन्तक, लेखक, अन्वेषक, वैज्ञानिक, दार्शनिक आदि बन्न सक्छन्, अन्य जीवहरू सक्तैनन्। यसरी प्रकृतिप्रदत्त बुद्धि र विवेकलाई केही क्षणका लागि विस्मृत गराई हामीलाई बुङ्गुर–सुँगुरजस्तो पशुतुल्य बनाउने मदिरा कसरी सोमरस हुन्छ होला त ? मानवभन्दा श्रेष्ठ सृष्टि रहेका देवताहरूले यज्ञमा कसरी मद्यपान गर्छन् होला त?

खाद्यप्रविधिसम्बन्धी विशेषज्ञहरू ह्विस्की, रम र ब्रान्डीबाहेक वाइनहरूमा १० देखि १३ प्रतिशतसम्म अल्कोहल हुने, बियरहरूमा ५ देखि ७ प्रतिशतसम्म (प्रिमियम बियरमा चाहिँ बढी) अल्कोहल हुने र टनिकहरूमा ५ प्रतिशतभन्दा कम अल्कोहल हुने कुरा बताउँछन्। सोमरस बन्ने सोमलता पनि एक प्रकारको लता भएकाले लतामा सुगर हुन्छ। त्यस्तो सुगर ग्लुकोजबाट नसालु पेय बनाइँदा पनि ५ प्रतिशतभन्दा बढी अल्कोहल हुने सम्भावना देखिँदैन।

यसरी हेर्दा सोमरस पुष्टिवद्र्धक, बलवद्र्धक र गुलियो, मीठो हुने हुँदा भिटामिन टनिकजस्तो पेय पदार्थ हुन सक्छ भन्न सकिन्छ, जसमा ४–५ प्रतिशत अल्कोहलको मात्रा रहनु अस्वाभाविक देखिँदैन। वनस्पति कुटेर सोमरस बनाइने हुँदा यो पेय पनि तराईतिरका वनस्पति खजुर र ताडीको रस, नरिवलको पानी जस्तो शीतलता दिने, मीठो, बल दिने र स्वादिलो पेय रहेछ भनेर बुझ्नुपर्ने हुन्छ, जसमा केही प्रतिशत अल्कोहलको मात्रा पनि हुन सक्छ भन्ने तर्कमा भने केही तुक भेटिन्छ।

 

 
1 Comment

Posted by on July 20, 2012 in Discourse

 

Open and Distance Learning (ODL) in Nepal: Prospects and Challenges

Khagendra Acharya

In this article I discuss some of the aspects that pertain to Open and Distance Learning (ODL) in Nepali context. More specifically, drawing from the articles which explicate the prevalence of ODL in developing countries, I delineate on the prospects and challenges of ODL in Nepalese context. As such, the article aims to explore fundamental aspects of popularly designated alternative paths to the traditional mode of learning.

Background

Broadly, the beginning of ODL dates back to 18th Century due to the phenomenal advancement and innovation in transportation and communication heralded by industrial revolution. In Desmond Keegan’s account, ODL as alternative model of education started when technology made it feasible to separate teacher and learner from a fixed place, at a fixed time, to meet a fixed person, in order to be trained. An alternative account at micro level, i.e., at the level of individual, invokes the name of Isaac Pitrnan (in 1840 Britain) as the precursor of this mode with his initiation of modern correspondence education.

Started with correspondence mode, ODL is now agreed to have undergone notably four other stages namely multimedia model, tele-learning model, flexible learning model and interactive flexible learning model (Taylor). The proliferation suffices to prove why ODL has been so widely accepted in the western hemisphere and why European countries have established and recognized this method through European Distance Education Network (EDEN).

Compared to the genesis of ODL in the west, its official and documented history in South Asian Countries (SAC), however, carries shorter history. The table below shows the history of open and distance learning in the SAC (I have included only the State Universities which offer courses in ODL mode):

Table 1: History of Open University in SAC[1]

Country Year Institute
Afghanistan None
Bangladesh 1985 Bangladesh Institute of Distance Education (BIDE)/ Bangladesh Open University was established in 1992.
Bhutan None
India 1982 Dr. B.R. Ambedkar Open University (BRAOU), formerly known as Andhra Pradesh Open University/ The National Open University of India was established in 1985.
Maldives 1999 Tertiary Institute for Open Learning; the institute was under The Maldives National University
Pakistan 1974 Allama Iqbal Open University (AIOU)
Sri Lanka 1980 Open University of Sri Lanka (OUSC)

Though offered very lately, ODL in SAC has been gaining an increased attention and thereby a phenomenal growth in recent years. The change can best be described as the move of ODL from marginal to integral part of overall educational provision.

Introduction

In Nepalese context, ODL offered by the state’s own establishment carries no history in the sense that the government’s plan to establish Open University Nepal (OUN) has yet not been materialized. Hence, ODL in relation to OUN can be discussed only at the level of efforts made[2]. The government’s initial endeavour can be located in the very year when Nepali Government became a signatory of SAARC Consortium to Open and Distance Learning (SACODiL) in 1999. Wagle recall of the government’s effort for Open University also establishes 1990 as a starting point:

The MoE (Ministry of Education) itself constituted an Open Learning and Distance Education (OLDE) Committee in 1999 under the chairmanship of then Secretary of Education to suggest the government with modalities of OLDE in Nepal. The Committee comprising OLDE experts suggested the government with alternatives of programs and resources. (The Himalayan Times)

Nonetheless, the report, Wagle writes very sarcastically, must be gathering dust in some cabinet of the MoE even today. Since 1999 the agenda does not seem to have occupied any importance for around a decade. Exactly after eleven years, i.e., in October 2010, another notable [might be more optimistic effort from the government due to collaborative nature of the venture: MoE and Non-Resident Nepali Association (NRNA) have signed in the agreement to start Open University Nepal (OUN)] move appears visible. The proposed OUN has included the following major objectives:

  • Close the gap in higher education demand, currently unmet by the combined capacity of all the institutions, through open and distance mechanisms.
  • Take tertiary education to the rural, remote, and marginalized people of Nepal, especially women and Dalits, who are practically confined to the villages due to family obligations, social challenges, and financial constraints.
  • Provide opportunities for teachers and government employees who are unable to advance their education, skills and careers while living in rural and remote places, or to those who are unemployed.
  • Provide a mechanism to continue education for the youth who take temporary or permanent employment in foreign countries.
  • Advance a computer-based education to rural Nepal that relates to health, social-systems, productivity, economic improvement, and sustainability disciplines.

(Source: Rasali, Adhikari and Dhakal)

The outcome of the effort, however, has been only a ray of hope for the advocates of ODL. In a context when the plan is in incubation period, writing on the prospect of ODL might sound highly phantasmagoric. Here, I caution my readers not to harness total skepticism mainly for two reasons: first, the government of Nepal along with a promising partner has declared an Open University as a viable and appropriate means to provide mass access to tertiary education; second, ODL has already been in operation since the turn of century in Nepal through accredited universities such as Indira Gandhi National Open University (IGNOU).

Prospects

ODL by its nature carries promising features such as egalitarianism, equality of educational opportunities, flexible curricula (Peters). Consequently, the mode bears significant potential to widen access to higher education which in Nepalese context has appeared very tough due to various constrains. The following elements appear to create noteworthy scope for ODL.

Availability of Learners

The inability of Nepali government to tackle the consequences of diversity, whether prevalent in the form of extreme economic disparity or geographical inaccessibility or socio-political hierarchies, had stood as a major barrier for a large population in appropriate access to education. Education opportunities were inappropriately decentralized, if not totally centralized, and thus any individual other than well-to-do economic status could not get enrolled for higher qualification. I vividly remember my father narrating his odyssey to Dharan from Khotang to study intermediate level. Many people who could not afford to make such bold decision (I am sure this number is large) could hardly own even fundamental qualifications required to take hold of opportunities which were available. And, the situation is true even now: they cannot claim for any of the provisions made by the governments firstly (though scantily) after the restoration of Democracy in 1991 and secondly after the end of Maoist Armed Conflict in 2005.

A very paradoxical situation ensnares these people now: they have opportunities but not the required qualifications. The situation thereby produces foundational reason to demand for educational qualification which does not look viable through traditional mode of education. The availability of learners due to this necessity has further increased at the acceleration of peace process. We have a large number of cadres who had joined Maoist revolution after 1996 leaving their studies are now in need of education as they have been placed back to society. The two-fold availability, along with other elements such as outbound mobility of students for foreign universities, would be productive factors in pulling learners to ODL mechanism.

Ample Libraries

Libraries in Nepal have grown phenomenally especially after the restoration of Democracy in 1991. Now, we live the condition neither of a group of young students in 1930 who were charged of sedition as they applied for permission to start a public library (the Sarawasti Public Library) nor of students who suffered in 1960 when the king dismissed Nepal’s first elected government and closed public libraries established in the fifties. As the study of Koirala and Bird has outlined, post 1991 has provided appropriate environment for, “re-opening of a number of rural community libraries which were closed during monarchy”. Similarly, a large number of INGOs such as Room to Read, and Read Nepal have been asking for government’s permission to “support for community libraries”. Consequently, the number of libraries in Nepal has increased from about 400 in 1990 to about 800 in 2003 (Shrestha qtd in Koirala and Bird 120). The quality and quantity of library has further been enhanced both by INGOs like Rural Development and Education (READ) and Room to Read, and by foreign mission libraries such as the American Library, British Council Learning Centre, Bharat Sanskritic Kendra.

Though all the libraries, especially the ones located in rural areas, might not have ample and appropriate books, their infrastructure can be used for ODL.

Contribution from Diaspora

One of the most optimistic aspects in ODL comes from the promise of contribution from Nepali diaspora. The diaspora, like the population of this type elsewhere, undergo ambivalent position: on the one hand, they meagerly wish to return their home country but on the other, they wish to see the country prospered and plan to contribute without returning. Rasali, Adhikari and Dhakal have fairly outlined the nature of potential input from the Diaspora due to their empathy for people at home:

There are a sizable number of highly qualified academics and professionals among Nepalese Diaspora, who are eager to help their motherland. Having benefited originally from the Nepal’s investment in public education and having had a first-hand experience of her needs, many of them are also eager to give back to the native land. Several members of this Diaspora group have themselves experienced the hopelessness caused by poverty, have walked barefoot to attend schools in the mountains and plains, and have faced acute shortage of books and other educational facilities when they pursued their education in Nepal.  As many of them have succeeded in obtaining world class education in spite of these insurmountable barriers, they understand the pain and frustrations of the rural poor and marginalized groups and their struggle for education, and know that success is still possible. Because of these reasons, they are well suited to help education in Nepal through open and distance learning and support the neediest groups.

The agreement made in October 2010 (it has already been mentioned) stands as a remarkable gesture of the potential.

Challenges

Challenges in ODL are inherent to the characteristics of this mode. Since it espouses values of flexibility and accessibility, it assumes learners to have sense of both autonomy and responsibility for learning. Before I discuss on the problems that start due to the collusion of two elements, I find it worthy to quote Rennie and Mason’s conclusion on the impediments in distance and distributed learning in Nepal and Bhutan:

Firstly, Internet access is improving rapidly, but is still generally too weak and inconsistent to allow any reliance on net-based learning solutions. Secondly, the academic culture is resistant to the recognition of the value of open-learning degrees, with subsequent difficulties in re-designing course materials for a more educationally flexible, student-centred learning environment.

Certainly, the ambivalent position of scholars[3] on the degree from ODL and the problems of internet access for learners account as major impediments. Leaving aside the skepticism of these scholars, I concentrate on other more important factors which make ODL more challenging. One of them, as already mentioned props up from the dialectics of autonomy and responsibility. In Nepalese context, learners’ autonomy which should be curbed by the sense of responsibility exists in very peculiar situation. Learner’s sense of autonomy often overrides their sense of responsibility. Simply stated, many learners tend to carry no responsibility in pedagogic assumptions in ODL. In turn, the tendency might culminate in using ODL as mere formality for awarding and getting certificate.

Unconducive Political Environment

Political environment in Nepal especially after the restoration of Democracy in 1991 has been constantly unstable. The phenomena such as frequent change of governments and thereby blockage of policies formulated by former government has been hindrance for any initiative. Institutions which are already in operation do not generally suffer; but the institutions like OUN which are in the making face major hindrance due to political instability. Wagle’s account succinctly presents this problem:

The education minister makes the commitment, but how long will he stay in the MoE? By the time the university bill is passed by the parliament, he may already have been out of the government because of the fluid politics of Nepal. That means another minister would have to understand the whole process again.

Lack of Electrification

ODL relies heavily on advancement and proliferated use of media and communication. More specifically, educationists need to rely on novel methods of imparting knowledge such as the internet and e-mail, telephone, CD-Roms, print materials, video cassettes and video-conferencing. All these devices need uninterrupted supply of electricity, which in Nepalese context sounds highly unlikely. Power cut has been so severe that electricity avails to us in many months only for around 6-8 hours.

Conclusion

The proliferation and thereby acknowledgement of ODL both in developing and developed countries imply the mode’s significant potential. However, this does not mean that ODL will replace the traditional mode as euphorically supposed by scholars such as Ramanujam, “the present dominance of  campus based higher education may become a thing of the past perhaps by the middle of the next century, if not earlier than that” (126). In the developing countries like Nepal, ODL has apparent scope due to the availability of learners, accessibility to libraries and promise from prospective collaborators. But, we have challenges such as unconducive political environment, lack of electrification, skepticism from some scholars regarding the strength of degree making the task of tackling almost herculean.

Works Referred


[1]  I have relied heavily on internet sites though I have cross-checked many sites, I regret any discrepancies.

[2] Read Prof. Mana Wagle’s articles for the endeavours put by private sector for establishing Open University at http://www.thehimalayantimes.com/fullNews.php?headline=Open+University+&NewsID=283434.

[3] Some scholars blindly believe that anyone who has acquired degree through distance mode does not have skills as much as it is required for being in the profession. Though ridiculous due to over generalizing and egoistic tendency in the argument, we still have this population in academia.

 
6 Comments

Posted by on July 20, 2012 in Discourse

 

Teaching and Research

– Deepak Subedi
I would like to quote a Chinese proverb to begin my article. “To hear is to forget, to see is to remember and to do is to understand”. In fact, to understand something one has to go through it. Hearing and seeing are not enough. This fact is of crucial importance in teaching as well as in research. Teaching is an art of transferring knowledge to create new knowledge. However, research is neither an art that can be taught nor a set of rules and regulations to follow. It is a skill that can be acquired and whose acquisition can be supported by training. It is not the case that one day we are unskilled in a field and the next day we are experts. There are steps and phases in the acquisition of skills. It requires a continuous effort for a long time in a particular area to be skilled.
In the words of Peter Baumgartner and Sabine Pyar, research based education system became necessary because of the interconnected problems, rapidly changing unstable environments and indeterminate future of the modern society. The conventional teaching methods consist of procedural knowledge for solving pre-defined problems. Several evidences have shown that traditional education system has not been successful in stimulating creative thinking in students. What is required for the students is the active skill of framing problems, designing desirable changes and inventing ways to bring these changes about. The complex nature of the problems in modern society show that much of the knowledge that students have been taught cannot be helpful in real- life problems. They are taught to solve a particular type of pre-defined problems and this knowledge certainly cannot help in solving newly emerging complex problems.   
Cloude Cohen says that research and teaching are complementary activities which cannot be dissociated. In fact, if a teacher gives lectures without doing research the lectures becomes rapidly obsolete because such lectures do not follow the progress of science. On the other hand, it is very important for a research scientist to give lectures for improving his/her research. When a researcher tries to explain scientific concepts in the clearest possible ways, he/she gets new interesting ideas and physical insights which can stimulate new directions of results. This is perhaps an exact explanation of the relation between teaching and research. Hence research and teaching are complements of each other.  
Currently, I am involved in research in the field of surface energy of polymers which consists of measurement of contact angle of liquid drops made on solid surfaces. I am giving my lectures in the same filed for the students of applied science. In my experience,  I have found that my research work has helped me a lot in my teaching whereas the preparation of regular lectures has given me new insights in my research work. I am of the opinion that new generation of students should be taught on research-based education system so as to enable them to fight with the new challenges of the rapidly developing world.
 
Works Consulted
  • Baumgartner, P., Pyar, S. Learning as action: A social science approach to the evaluation of  interactive media: Carlson, P., Makedon, (eds) F. Proceedings of ED-MEDIA 96, AACE Charlottesville, 1996, pp-31-37.  
  •  Claude Cohen Jannoudji. Adventure with cold atoms in: One Hundred Reasons to    be a scientist, 2nd Ed, ICTP, 2004.
 
Leave a comment

Posted by on May 22, 2012 in Discourse

 

वाणीको नालीबेली

मुकुन्दप्रसाद उपाध्याय
धेरै पहिले एकजना कविको एउटा कविता पढेको थिएँ। कविको नामचाहिँ याद रहेन। त्यस कविताको एउटा हरफ म अझै सम्झन्छु। त्यो थियोबोलीबाट हुँदैन क्यै किन भनूँ, बोलेर पो हुन्छ के?अर्थात् कविले हाम्रो बोलीको महत्ता र प्रभावबारे लेखेका थिए। हुन पनि हो, हामी मानवजातिलाई प्रकृतिले दिएको अनुपम एवं अद्वितीय उपहार नै बोलीहो, जसलाई संस्कृत भाषामा वाणीभनिन्छ। बोलीवा वचनशब्दले भन्दा वाणीशब्दले वृहत् अर्थ समेटेको हुन्छ। 
धार्मिक मान्यताअनुसार जलचर, थलचर र नभचर जीवहरूको सङ्ख्या ८४ लाख बताइएको छ। त्यसैले हामी जीवहरूले ८४ लाख योनिमा भ्रमण गर्नुपर्ने कुरा पुनर्जन्मको सिद्धान्तले बताएको छ। ८४ लाख जीवहरूमा मानवजातिलाई नै सर्वश्रेष्ठ मानिन्छ। जीवहरूमा मानव नै यस्तो प्राणी हो जो कर्म, तप, ज्ञान, भक्ति आदिबाट देवतुल्य बन्ने वा देवता हुने सामर्थ्य राख्दछ। त्यस्तो सामर्थ्य हामीलाई बुद्धिविवेक प्राप्त भएकाले सम्भव भएको हो। बुद्धि र विवेकको प्रकटीकरण र ग्रहणको माध्यम अनि सार नै वाणी हो। ज्ञान वा ब्रह्मज्ञान बुझ्नुपर्दा वा बुझाउनुपर्दा वाणीकै सहारा लिनुपर्ने हुन्छ। त्यसैले वाणीलाई ऋक् भनिन्छ। ऋक् भनेकै ज्ञान वा प्रज्ञा हो। वेदले नै भन्छ — ‘प्रज्ञानं ब्रह्मअर्थात् यो प्रज्ञा नै ब्रह्म हो। 
ज्ञानको खोज, संरक्षण र अभिलेखको माध्यम त्रेतायुगसम्म वाणी नै थियो। गुरुकुलमा सम्पूर्ण वेदवेदाङ्गहरूको अध्ययनअध्यापन गुरुशिष्यपरम्पराअनुसार गरिन्थ्यो। गुरुले वाणीद्वारा घोकाउँथे र शिष्यले कण्ठस्थ गर्थ्यो। अनि त्यही शिष्य कालान्तरमा गुरु बनी अर्को पुस्ताका प्रतिनिधि शिष्यहरूलाई घोकाउने गर्थ्यो। धेरै पछि मात्र लिपिको आविष्कार भयो र त्यसपछि वाणी लिपिबद्ध भई संरक्षित हुन थाल्यो। प्राचीन लिपि ब्राह्मीलिपिलाई मानिन्छ। त्यसकै शाखा देवनागरी लिपि हो, जुन हाम्रो लिपि हो। यो लिपि प्राचीन कालमा शिलालेख र ताम्रपत्रमा लेखिन्थ्यो। धेरै पछि कागजको आविष्कार भयो र त्यसपछि यो लिपि कागजमा आयो। झन्डै हजार वर्षभन्दा बढी कागजको साम्राज्य भयो भने २१ औँ शताब्दीदेखि यो क्रम क्रमशः कागजबाट कम्प्युटर चिप्समा रूपान्तर हुँदैछ। 
बोलीको प्रभावबारे भन्नुपर्दा के भन्नुपर्छ भने यो पारसमणितुल्य मूल्यवान् छ र अनेकानेक समस्या र सङ्कट आदिबाट तत्तत् समयमा बलिएको वाणीवचनले ठूलो राहत र मुक्ति प्रदान गर्दछ। विश्वमा भएका अनेक ठूलाठूला वादविवाद, सङ्घर्ष र युद्धको कारण पनि कुनै खास परिस्थितिमा कसैले बोलेको वाणी नै हुन पुगेको छ। इतिहास र पुराणहरूमा पछिल्लो कालखण्डका सबैभन्दा चर्चित र लोकप्रिय महाकाव्यहरू रामायणमहाभारतमानिन्छन्। ती दुवै महाकाव्यको कथावस्तुको उत्कर्ष नै भीषण युद्ध हो भन्दा हुन्छ। रामायणको चुरो नै के हो भने त्यस बेलाको त्रिलोकविजयी असुरसम्राट् रावणले देवताहरूसमेतलाई परास्त गरेकाले उसलाई युद्धमा परास्त गर्न परब्रह्म परमात्माले नै अवतार लिनुपरेको थियो। लङ्काकाण्ड वा युद्धकाण्डको पृष्ठभूमि रामको वनवास हुनु थियो, अनि त्यसको पृष्ठभूमि र कारणचाहिँ राजा दशरथले कुनै बेला रानी कैकेयीलाई दिएको वचन (वरदान) शियो र त्यस वचनको कार्यान्वयन हुनुको कारण फेरि मन्थराको वाणी नै थियो। सीताहरण रामरावणयुद्धको कारण बन्यो र त्यस सीताहरणको कारण पनि रामको वाणी प्रतीत हुने गरी हे लक्ष्मण !भनेर गुहार मागेको मारिचको वाणी नै थियो। 
ऐतिहासिक महाभारतको महायुद्धमा ऐतिहासिक सयौँ वीर महायोद्धाहरूले वीरगति पाई एउटा पिँढीकै विनाश भएको थियो। त्यस्तो भयानक युद्धको कारण पनि द्रौपदीको कटुवचन (वाणी) अर्थात् अन्धाको छोरो अन्धोभनेर युवराज दुर्योधनलाई भनिएको वचन नै थियो। त्यही महाभारतमा वर्णित असुर कंसको विनाश र जरासन्धसँगको श्रीकृष्णको पटकपटकको युद्धको पृष्ठभूमि पनि देवकीविवाहपश्चात् भएको आकाशवाणी नै थियो। त्यस्तै, यस ब्रह्माण्डका विभिन्न लोकहरूमध्ये सबैभन्दा महत्वपूर्ण लोक ध्रुवलोकलाई मानिन्छ। किनभने यस ब्रह्माण्डको बीचमा कुमालेको चक्‍काको सुमेरुका रूपमा ध्रुवलोक रहेको छ, जसका वरिपरि अन्य सबै लोक, ग्रह, नक्षत्र र ताराहरू निरन्तर चक्कर काटिरहेका हुन्छन्। त्यस लोकका स्वामीभक्त ध्रुवले त्यो लोक प्राप्त गर्नुको पृष्ठभूमि पनि वाणी नै थियो। बाल्यकालको बालसुलभ मस्तिष्कमा सौतेनी आमाको कटुवचनले मर्माहत भई उनी कठोर तप गर्न वनतिर हिँडे र त्यही तपका प्रभावले उनले श्रीहरि विष्णुबाट ध्रुवलोक पाएका थिए। 

वाणीको बेलिविस्तार लगाउँदा अक्षरको पनि चर्चा गर्नुपर्ने हुन्छ। अक्षरलाई शास्त्रहरूले अक्षरं ब्रह्मभनेर ब्रह्मसँग तुलना गरेका छन्। क्षर भनेको नाश हुने वस्तु हो भने अक्षर भनेको नाश नहुने वस्तु भएकाले यो ब्रह्म हो। हामी जीवहरूको, देवीदेवताहरूको, कहाँसम्म भने सृष्टिकर्ता ब्रह्माको पनि निश्चित आयु हुन्छ, अर्थात् यस सृष्टिमा दृष्टिगोचर हुने, उत्पत्ति हुने र वृद्धि हुने हरेक वस्तु नाशवान् छन्। तर अक्षरको कहिल्यै नाश हुँदैन। यो न कहिल्यै जन्मनेवाला नै हो। यो त सनातन हो। त्यसैले अक्षरलाई ब्रह्म हो भनेर बताइन्छ। अक्षरब्रह्मको प्रतीक प्रणव अर्थात् ॐकारलाई लिइन्छ। सम्पूर्ण अक्षरहरूको सार र जनक ॐकार भएकाले ॐकार शब्दब्रह्म हो र यो वाणीबाट अभिव्यक्त हुँदा नादब्रह्म हुन्छ। पञ्चतत्वबाट जीव र पञ्चतत्वबाटै अखिल ब्रह्माण्ड बनेको हुन्छ। सृष्टिको आरम्भमा एकोऽहम् बहुस्याम्का रूपमा परब्रह्मले एकबाट अनेक हुने चाहना र सङ्कल्प गर्नु नै सृष्टिको कारण र आधार हो। पञ्चतत्वमा पहिलो तत्वका रूपमा आकाश उत्पन्न भयो। आकाशबाट क्रमशः वायु, तेज, जल र धर्ती बनेका हुन्। हरेक तत्वहरूका विशेष गुणहरू पनि हुन्छन्। आकाशको गुण नै शब्द हो। शब्द भनेकै ध्वनि हो, अर्थात् आकाशतत्वको गुण ध्वनि हो अनि ध्वनि र शब्दको सम्मिलन, समायोजन वा मिथुन नै वाणी हो। ध्वनि मात्र स्वरलहरी हुन सक्छ, लिपिबद्ध गर्न नसकिने ध्वनि हुन सक्छ, अनाहत नाद वा सङ्गीत हुन सक्छ भने वाणी नाद र सङ्गीत दुवै हो र यो लिपिबद्ध पनि गर्न सकिन्छ। आकाशको गुण शब्द हो। विनाआकाशतत्व शब्द वा ध्वनिप्रवाह सम्भव छैन। त्यसैले मादल, ढोल, तबला, वीणा, बाँसुरी, हार्मोनियम आदि सम्पूर्ण वाद्यवादनहरूको संरचनालाई नियाल्दा त्यहाँ खाली ठाउँ देखिन्छ। खाली ठाउँ वा आकाश भएकाले नै तिनीहरूबाट ध्वनि उत्पन्न हुन्छ। त्यसैले हाम्रो बोली उत्पादन हुने मुखको बनोटमा पनि दुई तालुबीच खाली स्थान (आकाशतत्वको उपस्थिति) हुन्छ। त्यसैले बोली फुट्ने गर्दछ। सम्पूर्ण वैदिक मन्त्रहरू र स्तुतिहरूमा शब्द र वाणीको विलय भएकाले शब्दलाई शब्दब्रह्म भनिएको हो र देखि सम्म (‘क्ष’, ‘त्र’, ‘ज्ञलाई शास्त्रमा अक्षर मानिएको छैन) का हरेक अक्षरलाई बीजमन्त्र भनिएको हो। 
हिन्दूधर्मलाई सनातनधर्म र वैदिक धर्म पनि भनिन्छ। विश्वग्रन्थहरूमै सर्वप्राचीन ग्रन्थ मानिने वेदविहित धर्म हिन्दूधर्म हो। वेद भनेको ज्ञान हो, अनि वेद भनेको इतिहासका अनेक कालखण्डहरूमा भएका तत्वदर्शी ऋषिमुनिहरूका वाणीको सङ्ग्रह हो। वेद, उपनिषद्, संहिता आदिको सारवस्तु पनि वाणी हो। वाणी कतै मन्त्रका रूपमा, कतै स्तुतिका रूपमा त कतै सूत्रका रूपमा रहेको हुन्छ। १०८ वटा उपनिषद्हरूको निचोड वा सारांश श्रीमद्भगवद्गीताहो, जुन अन्य धेरै भाषाहरूमा अनुवाद गरिसकिएको छ। गीताभनेको पनि सारमा भगवान् श्रीकृष्णको वाणी नै हो। त्यस्तै अन्य गीताहरूमा रामगीताश्रीरामको वाणी हो भने शिवगीताभगवान् शिवको वाणी हो। 
हाम्रा ऋषिमुनिहरूले आआफ्ना वाणीको आदानप्रदान गरी शास्त्रार्थद्वारा तत्वको निरूपण गरेका हुन्। त्यसैले हिजोआज पनि हामी भन्ने गर्दछौँ — ‘वादे वादे जायते तत्वबोधः।हाम्रो भौतिक जगत्का विभिन्न आविष्कारहरूमध्ये अधिक मूल्यवान्, चर्चित र क्रान्तिकारी आविष्कारहरू वाणीसम्बन्धी आविष्कार नै हुन्। लिपिको आविष्कारपछि सूचनाप्रविधिक्रान्तिसम्म आइपुग्दा वाणीसम्बन्धी विविध आविष्कारहरू हुँदै गए र हामी आकाशवाणी, टेलिफोन, स्पिकर साउन्ड सिस्टम आदि हुँदै मोबाइल, टेलेक्स, फ्याक्स, इन्टरनेट र इमेलमा आइपुगेका छौँ। यी सबै वाणीविस्तारका विभिन्न शैलीहरू हुन्। त्यसैले होला गीतामा पनि भगवान् श्रीकृष्ण १७ औँ अध्यायमा अर्जुनलाई वाणीको महत्व बताउँदै भन्नुहुन्छ — “प्रिय, हितकर एवं सत्यभाषण (सत्यवचन), वेदशास्त्रको पठनपाठन र भगवान्को नामजपसम्बन्धी अभ्यास नै वाणीसम्बन्धी तप हो।
हाम्रो जीवनको अभिन्न अङ्ग तथा अति महत्वपूर्ण र संवेदनशील धरोहरका रूपमा रहेको हाम्रो बोली अर्थात् वाणी कसरी प्रस्फुटन हुन्छ ? हामीले आफ्नो मुखारविन्दबाट धाराप्रवाह वाणी प्रस्फुटन गर्दा शरीरभित्र कुनकुन स्थानहरूबाट बहँदै मुखसम्म आइपुग्छ ? यी कुराहरू जान्नु पनि आवश्यक देखिन्छ। हाम्रो शरीरमा विभिन्न चक्रहरू हुन्छन्। पलेटी कसेर सिधा भई आसन जमाएर बस्ता तलबाट क्रमशः मूलाधार, स्वाधिष्ठान, मणिपुर, अनाहत, हृदय, विशुद्ध, आज्ञा हुँदै टुपीनेर सहस्रारचक्र भएको अनुभव गर्न सकिन्छ। यी चक्रहरूसँग वाणीको सम्बन्ध रहेको हुन्छ। वाणीहरू चार प्रकारका हुन्छन् अथवा उद्गमदेखि प्रवाहसम्म आइपुग्दा हाम्रो वाणीले चार चरण पार गर्नुपर्ने हुन्छ। ती हुन् परा, पश्यन्ती, मध्यमा र वैखरी। कसैले यिनैलाई परावाणी, पश्यन्तीवाणी, मध्यमावाणी र वैखरीवाणी भनेर व्याख्या गर्ने गर्दछन्। हाम्रो गुदद्वार अर्थात् मलद्वारभन्दा दुई अङ्गुल माथितिर चार अङ्गुल क्षेत्रफलमा फैलिएको एक आधारकमल रहन्छ, त्यसलाई मूलाधारचक्र भनिन्छ। त्यो चक्र सुषुम्णानाडीको पनि आधारस्थान भएकाले त्यस स्थानलाई कुण्डलिनी पनि भनिन्छ। कुण्डलिनीलाई शक्तिको आधारस्तम्भ र विन्दुशक्ति मानिन्छ। त्यही शक्तिद्वारा मूलाधारचक्रमा अव्यक्त वाणीको उद्गम हुन्छ, जसलाई परावाणी भनिन्छ। परावाणीको उद्गम गराउने शक्तिलाई वीणावादिनी सरस्वती भनिन्छ। हाम्रा मुख्य तीन नाडी इडा, पिङ्गला र सुषुम्णाको पनि उद्गमस्थल त्रिवेणी भनिने यो मूलाधारचक्रलाई अङ्ग्रेजीमा Pelvic Plexces भनिन्छ। परावाणी मूलाधारमा उत्पन्न हुँदा क्रियाशक्ति र ज्ञानशक्तिको योगबाट भइरहेको हुन्छ। गुणातीत महायोगीहरूले मात्रै परावाणीको प्रभावलाई अनुभव गर्न सक्तछन्। मूलाधारचक्रभन्दा दुई अङ्गुल माथि लिङ्गस्थानको समानान्तर मेरुदण्डमा स्थित चक्रलाई स्वाधिष्ठान भनिन्छ भने स्वाधिष्ठानको पनि दुई अङ्गुल माथि तेस्रो चक्रका रूपमा मणिपुरचक्र रहन्छ। त्यसलाई नाभिस्थान पनि भने हुन्छ। त्यहाँ दसपाते कमल हुन्छ जुन स्वर्णवर्णको हुन्छ। यहाँबाटै पश्यन्तीवाणी प्रवाह हुन्छ भनिन्छ। पश्यन्ती नामक निरपेक्ष वाणी प्रवाहित हुने नभई मूलाधारबाट प्रवाहित हुने परावाणी यहाँबाट पश्यन्तीवाणीमा रूपान्तरण हुने हुन्छ होला। यसमा चाहिँ मतान्तर हुन सक्छ। मणिपुरचक्रकी अधिष्ठात्री देवी लाकिनी हुन् भने देवता विष्णु हुन्। यहाँको वाणी पश्यन्तीचाहिँ सुषुप्त मनसँग सम्बन्धित हुन्छ। आफ्नो मनलाई जित्‍न सकेका योगीहरूले मात्र पश्यन्तीवाणीको प्रकाश पाउन सक्तछन्। अनाहतचक्रमाथि हृदयमा मध्यमावाणी रहन्छ भनेर बताइएको छ। यो चक्र शरीरको केन्द्रीय चक्र हो। हृदयचक्र बाह्रपाते कमलको आकारजस्तो रहेको कल्पना गरिएको छ र कमलको बीचमा जीवका रूपमा रहने रातो ज्योतिलाई वाणलिङ्ग भनेर बताइएको छ। यस स्थानका देवता स्वयं शिव र शक्तिचाहिँ काकिनीदेवी हुन्। हृदयस्थानमा प्रवाहित हुने अव्यक्त वाणीले बुद्धिसँग समन्वय गर्दछ। यस विन्दुमा वाणीलाई बुद्धिले प्रभावित र निर्देशित गर्न सक्तछ। बुद्धिमान् योगीहरूले मध्यमावाणीको प्रकाश पाउन सक्तछन्। अनाहत नाद अर्थात् उद्गीथ ध्वनि ॐकारवाणीको उद्गमस्थान पनि यही नै हो भनेर शिवसारतन्त्रमा बताइएको छ। हृदयकेन्द्रबाट माथि उठेर कण्ठ हुँदै दाँत, जिब्रो र तालुका सहायताले मुखबाट अरूले सुन्ने गरी व्यक्त हुने वाणीचाहिँ वैखरीवाणी हो। अव्यक्त गुणातीत स्थानबाट स्वतः स्फुरण भएको हाम्रो परावाणी पश्यन्तीमा मनसँग र मध्यमामा बुद्धिसँग समन्वय गर्दै वैखरीका रूपमा मुखबाट उच्चरित हुने गर्दछ। भाषाशास्त्रहरूले मध्यमाबाट स्वरवाणीहरू प्रवाहित हुन सक्ने र वैखरीबाट व्यञ्जनवाणी प्रवाहित हुन सक्ने तर्क गर्दछन्। तर सारमा केचाहिँ बुझ्नुपर्ने हुन्छ भने परा, पश्यन्ती र मध्यमा, यी तीन वाणी अव्यक्त वाणी हुन् भने वैखरी मात्र व्यक्त वाणी हो। 
हिजोआज अर्थहीन, विना कुनै प्रयोजनको बकबक वाणीलाई हेय दृष्टिले वैखरी भन्ने चलन चलेको छ। तर वाणीप्रभावको गतिलाई हामी कसरी पनि बुझ्न सक्तछौँ भने जसरी गङ्गा आफ्नो उद्गमस्थान गङ्गोत्रीबाट बगेर हरिद्वार, प्रयाग, वाराणसी हुँदै गङ्गासागरमा समाहित हुन्छिन्, त्यसरी नै वाणीको उद्‍गम मूलाधारबाट परावाणीका रूपमा प्रवाहित हुँदै पश्यन्ती र मध्यमा भएर वैखरीवाणीबाट शब्दब्रह्मको महाकाश (वायुमण्डल) मा समाहित भइरहेको हुन्छ। 
अस्तित्वमा जड र जडभिन्न गरी दुई तत्व छन् भनिन्छ। यी दुवै स्थायी तत्व हुन्, जो प्रलयपर्यन्त रहिरहन्छन्। जडवस्तु भनेको पदार्थ हो, जुन अणुपरमाणुका रूपमा रहन्छ। पदार्थ रूपान्तरण मात्र हुन्छ, नाश हुँदैन। त्यसरी नै जडभिन्न पदार्थहरूलाई पूर्वीय दर्शनले चैतन्य भन्छ त पाश्चात्यले शक्ति, ऊर्जा वा प्रकृतिका रूपमा स्वीकार्दछ। यस समष्टिगत रूपको द्वयविभाजनमा वाणी पनि निश्‍चय नै जडभिन्न वस्तु हो। जडभिन्न वस्तुको पनि नाश हुँदैन, केवल सङ्कुचन र विस्तार मात्र हुन्छ। वाणी शब्दब्रह्म भएकाले यो नाशवान् वस्तु हुँदै होइन। हामीले बोलेका, विश्वका अन्य जीवहरूले बोलेका, इतिहासका अनेक कालखण्डमा बोलिएका र भविष्यमा अनन्तकालसम्म बोलिने सबै वाणीहरू यस वायुमण्डलमा घुमिरहन्छन्, सुरक्षित भइरहन्छन्। आकाशतàवको गुण नै शब्द भएकाले यो विशाल अनन्त महाकाशले सम्पूर्ण शब्द (वाणी) हरूलाई धारण गरिरहेको हुन्छ। सरसर्ती हेर्दा त्यत्रा अरबौँ मान्छेले बोलेका करोडौँ वर्षपूर्वदेखि अनन्तकालसम्मका वाणी कसरी भण्डारन हुने होला भनेर विश्वास नलाग्न सक्छ। भौतिक जगत्मा पनि आजभन्दा ५०६० वर्षअघिसम्म हजारौँ स्क्वायरमिटर क्षेत्रफलमा अवस्थित पुस्तकालयका पुस्तकका पानाहरू सिर्फ एउटा एक स्क्वायरमिलिमिटरको कम्प्युटरचिप्सभित्र भण्डारन वा समाहित हुन्छ भनिएको भए मान्छेले विश्वास गर्दैनथे। तर आज विश्वास गर्नुपर्ने भएको छ। मानवनिर्मित जाबो एउटा कम्प्युटरचिप्समा त यति सामर्थ्य छ भने परब्रह्म परमात्मा, अखिल ब्रह्माण्डका नायक ब्रह्मद्वारा सिर्जित अनन्तकोटि ब्रह्माण्ड धारण गर्न सक्ने महाकाश (आकाशतत्व) ले सम्पूर्ण वाणीहरू धारण गर्न नसक्ला त ? निश्‍चय नै सक्छ अनि गरिरहेको छ र भविष्यमा पनि गरिरहनेछ। 
यसरी हामी मानवजातिलाई परब्रह्म परमात्माको अनुपम कृपाबाट प्राप्त वाणीको पूर्ण रूपले सदुपयोग गर्नुपर्दछ। वाणीको दुरुपयोग भनेको मिथ्यावचन, झूटो बयान, अपशब्दको प्रयोग, गालीगलौज, परनिन्दा, चाकडीचाप्लुसीजन्य अभिव्यक्ति, असत्यको पक्षपोषण गर्ने तर्क आदि पर्दछन्। अप्रिय र कटुवचनलाई त हिंसातुल्य शब्दवाण नै भनिएको छ। वाणीको दुरुपयोग किन पनि गर्नु हुँदैन भने यो नाश नहुने तत्व हो र ब्रह्मतुल्य मानिन्छ। रुद्रहृदयोपनिषद् भन्छ — ‘रुद्रो अर्थ उमा अक्षर तस्मै तस्मै नमोनमः।अर्थात् शब्द शक्तिस्वरूप हो अनि त्यसको अर्थचाहिँ शिवस्वरूप हुन्छ। श्रीमद्भगवद्गीतामा धेरै ठाउँमा अक्षरलाई ब्रह्म भनिएको छ। कतै  ॐकारलाई शब्दब्रह्म बताइएको छ भने एक ठाउँमा चाहिँ परम अक्षरब्रह्मभनिएको छ। परम अक्षरको अर्थ गर्दा केही विद्वान्हरूले प्रणव भनिएको होभन्ने अर्थ लगाएका छन्। तर परम अक्षरभनेर परा, पश्यन्ती र मध्यमामध्येको परावाणीलाई सङ्केत गरिएको हुन सक्छ। यस अर्थमा परावाणी पनि ब्रह्मतुल्य नै रहेछ भनेर बुझ्नुपर्ने हुन्छ। स्वयं ब्रह्म वा ब्रह्मतुल्य जे भए पनि त्यो हामी जीवभित्र रहनुचाहिँ ज्यादै नै महत्वपूर्ण र संवेदनशील पक्ष हो।
 
Leave a comment

Posted by on May 22, 2012 in Discourse

 

SLC Now and Then

– Eak Prasad Duwadi 
Like other folks in Nepal, I used to cherish School Leaving Certificate exams so much. For the same, I gave so much importance forfeiting many things— asceticism to sleep, time, money and family duties. Consequently, I even did not take part in brother’s marriage ceremony though it was scheduled two and half months before the exams.
People time and again ask me the name of the high school I was graduated from, and the percentage I secured in the  SLC. Though I have received more than half-dozen degrees after that, SLC has superseded all of them. However, the fact is many who did poorly in the same SLC have already excelled me widely. 
Unsurprisingly, there are many similarities between 2012 and 1992. To begin with, exam fever is still high. As a result, the students have excessive paranoia. Next common thing is the rampant cheating milieus both in Terai and far-flung areas. Then comes similar transitional phases– post- 1990s mass movements and its hangovers were there like present impasse after 2006 peoples’ movement. Like then incumbent leaders, today’s top brass politicians are so corrupt.  Above all, SLC is still the Iron Gate– there are many cases of expulsions and death of students. Again the three-hour long exams are going to determine his future. Like me, he is also mugging up the definitions, formulas, solutions and analysis that are copied and pasted in the textbooks. Nor are his other skills (team work, social service, how to repair mobiles, how to plant cereals, how to plough the field, how to organize rituals, how to earn in business, how to rare cattle, how to guide tourists, etc.) going to be assets of the exams. His future is equally unsecure like mine. Interestingly, the craze of Science-Stream has not faded out. The validity, authenticity and washback of SLC are also similar. There are cases of students who in spite of the excellent results in the SLC have either failed in the Intermediate or achieved very low. There are still hues and cries about the existence of SLC. Moreover, hot debates are still going on because of the politics of two types education (private and public schools) in Nepal. 
Unerringly 20 years have passed since I appeared in SLC exams in 1992. Coincidentally, my younger nephew is taking his SLC now. I happened to judge SLC against then and now. In 1992 question models of English, Maths and Science were changed, but now they are like in previous years. I took seven subjects but now my nephew has to take one more paper. There were less than 100 thousand examinees, where as there are more than a half million now. My SLC exams were being held in January and the results would come out in the last week of June, but now his have started in March and it perhaps is going to be out around the same time. Having passed SLC, I opted Proficiency Certificate Level, but he is going to join either plus two or A-Levels. There were less pass percentage rate (for example just 24 % in the year of my graduation) and distinction was rare, but now it is more than 60 %. There were fewer guides and guess-papers, now the number has grown in many folds. Unlike current school-centered coaching, I used go to teachers’ home for extra tuitions. I did not see frequent bandhas except few curfews then while my nephew observed dozens of strikes even in his tenth grade.
There some changes in twenty years, but many similar problems also exist herein. I do not say that SLC should be abolished from Nepal like some of the intellectuals who seemed to be playing gimmicks in the direction of foreign conglomerates because they want to dismantle Nepal’s school education system as the higher levels. What I want to suggest is making it more inclusive so as to make it more students-centered. Moreover, both the guardians and the teachers ought to not give so much pressure to the juvenile minds since SLC is not the end but it is the beginning of their children’s education. There are hundreds of other exams (either academic and or practical) to face for them. I have told the same to my nephew unlike what my seniors used to advice, “Do or Die”.
 
Leave a comment

Posted by on May 22, 2012 in Discourse

 

Across Diaspora and Rhetoric

 – Hem Raj Kafle
The term ‘diaspora’ becomes a buzzword in Nepalese mainstream media at least for a week every two years. The occasion is the international ‘congregation’ of Non-Resident Nepalis (NRN) in Kathmandu. In everyday mediated sense  diaspora takes the same semantic value of ‘someone living outside the national border’ as rhetoric does for ‘a cunning, cheap, false comment.’ A conscious user, initially fed with the mass-mediated meaning of these terms, may turn gravely self-critical and self-emulative after learning that they reveal serious implications at specific contexts. But one certainly has to have zeal to quiz beyond the superficial.
I learned both ‘diaspora’ and ‘rhetoric’ in two levels and two phases. My learning started with acquiring the clichéd  but diverged into the serious and critical when faced with academic challenges. I love both concepts, the first as the area of my completed M. Phil. research and the second as the subject of my ongoing doctoral studies.
But I leave rhetoric at this point for future ruminations. There is more to know, much more to realize, and even more to practice and share about it. Though, for me, diaspora as a field of scholarship is a bygone thing, or is temporarily postponed/suspended before rhetoric matures into doctorate, I always cherish the phases of growing with it from ignorance to research to realization.
I picked up diaspora from a mainstream English daily  sometime in the autumn of 2003 around the first International conference of the Non-Resident Nepalis Association (NRNA). NRN was strange and new and special as a human species as was  its signifier, diaspora, at least for some newspapers which took this species for harbingers of hopes come all of a sudden from out of nowhere.
I got academic curiosity about Nepali diaspora only in February 2006 after joining Pokhara University’s M. Phil. programme. It happened during a visit to a small community of Nepalis in Jammu, India, at the end of the first South Asian Universities Youth Festival. And it so happened that, having known through local media about the arrival of “a group of Nepalis from Nepal,” who danced to Nepali folk songs and wore traditional Nepali costumes, two gentlemen came to invite our team to Gorkha Nagar, a settlement of the second and third generation Nepali migrants on the Tawi river. The purpose of this invitation was simple: “to meet Nepalis from Nepal.” One of the two men, S. B. Rana, the then president of J & K Gorkha Sabha, an organisation of the settlers of Gorkha Nagar, explained, in largely creolized Nepali, that they wanted their young children to see the ‘actual’ Nepalis and hear the ‘pure’ Nepali we spoke. 
We managed to reach the settlement only at the office time when most adults were out for work and the young to schools and colleges. So, Mr. Rana’s plan of getting the younger generations to talk with us literally failed. The population that stood in our welcome comprised only the old and middle-aged. They showed great excitement for the fact that we shared with them (at least) one distinctly common heritage, Nepali, although the ‘danger’ of their gradual melting into the local community of Dogris and Punjabis rang sharp in their own accents. But  they seemed to struggle to retain Nepaliness with such regular rituals as congregating every evening in the temple of Gorakhnath, which as much was an ideal deity as a symbol of Gorkha, a little surrogate for Nepal.
I perceived a sense of mutual identification between the Gorkha Nagar residents and us – of real and imagined homeland. They were our hosts and constituted an imagined home, at least after our two-week sojourn in a foreign land. On their part, we represented their living memory of a homeland which was lost long ago by their ancestors with rare chance of physical reconnection. The meeting appeared to be an opportunity for a distanced community to actualize the identity which was imagined but not experienced in real Nepal. I realized our presence had induced their reorientation towards Nepal, to an extent though very scanty. I concluded instantly that this small community was a real Nepali diaspora. 

Even if the early instances of dislocation are excluded on the plea of inadequate official records and for migrants’ possible assimilation into the host communities over the last centuries, the spread of Nepalis to Bhutan, Northeast India, and Burma lends a very discernible location for diaspora scholarship. 

Later, during my M. Phil. studies, I thought writing a research paper about Gorkha Nagar and its people would be one of the best contributions ever; it would be a substantive addition to diaspora scholarship in the Indo-Nepal context. But having had nothing documented for a research work, and with only fragmented recollection of that meeting with the enthusiastic settlers, I could produce only a two-page text in the structure of an argumentative essay with a thesis “The people of Gorkha Nagar suffer a perpetual crisis of identity.” 

The thought of exploring the lives of migrant Nepalis persisted. I turned from Gorkha Nagar to the proposed Gorkha Land and beyond, where there was far greater population of Nepali migrants and a bulk of literature to go through. I got hold of the novel Brahmaputraka Chheuchhau by Lil Bahadur Chhetri and critiqued it as a book on Nepali diaspora. I took very scanty trouble in exploring the theoretical intensity and eclecticism of the term “diaspora” with a general cocksureness for its usage as a substitute for a migrant community. My first treatment of Nepali diaspora was by no means satisfactory to myself. I realized I was too preoccupied with the mass-mediated meaning of diaspora to see any need to study its origin, critical intensity and contextual relevance.

But these questions regularly bothered me: Can’t Nepali migrants be placed within the framework of diaspora? Aren’t Nepalis of India Nepali diaspora? Does geo-political and cultural proximity affect the formation of the real diaspora? What are the accepted modes of mobilities and resettlements that determine the formation of a diaspora? Are there specific diasporic features and related theoretical paradigms? I began to realize that diaspora studies should incorporate diversity of meanings and theoretical dimensions. The initial considerations would be to see whether migration and diasporization meant the same. Upon reading writers like Khachig Tololyan, Robin Cohen, Steven Vertovec and many more, I saw that scholarship in diaspora departed greatly from its clichéd usage, for the former strictly considered at  least three factors about migrants: first, the (unfriendly) nature of dislocation from the country of origin; second, the (often unfriendly and distanced) condition of living in the country of relocation; and third, the migrants’ efforts to negotiate their identities across the homeland, hostland and the migrant community themselves through constant networking and lobbying.
My critical pursuit towards Nepali diaspora culminated into a 9-credit thesis for M. Phil. Degree in English Studies.  I titled the work “Diasporic Nepalese Identity in the Cyberspace.” The kernel of my thesis is that the recent Non-Resident Nepalis (NRN) movement is a veritable critical ground for the study of the discourse on Nepalese diaspora. I had to get back to NRNs in 2008, to see profundity in their supposed identity politics, only when they were reduced to clichés by Kathmandu’s critical circles in a span of mere five years from their first emergence to ‘amuse’ Kathmandu’s elites in the autumn of 2003.
What I achieved through my critical pursuits is very little, considering the scope of knowledge further work can uncover.
Aside from taking the recent case of NRN activism, which is critiqued as representing the west-centric affluent Nepalis in majority,  I think the Nepalese diasporic discourse can expand to earlier historical realities taking as distant issues as Nepalis’ dispersions at different points of pre-and post-unification eras. The aftermaths of power-mongering in and around the central courts of Nepal during the whole of the nineteenth century signal the displacement of a huge population to India. Though there is hardly any record of how many and where of the eviction of courtiers and commoners during the unification, in the times of Bhimsen Thapa and Junga Bahadur Rana, and at the rise of Shumshers after the massacre and exile of the Jung lineage, this early historical reality cannot be ruled out from representative Nepalese diaspora scholarship. Even if the early instances of dislocation are excluded on the plea of inadequate official records and for migrants’ possible assimilation into the host communities over the last centuries, the spread of Nepalis to Bhutan, Northeast India, and Burma lends a very discernible location for diaspora scholarship.
The case of Bhutanese Nepalis (refugees) in Nepal lends a curious subject of study. The chain of settlement (in Bhutan), expulsion, resettlement (in Nepal) and repatriation (in the West) of this population could always provide interesting arenas of study, especially in view of the repercussions of these multiple physical shifts and cultural exposures on the people.
Finally, there is this everyday flow of hundreds of Nepalis out of the country to destinations like Malaysia and Gulf region for employment, and to Europe, America and Australia for studies, employment and permanent settlement. With all these instances to qualify as a migrant supplying country in South Asia, Nepal remains to be a productive space for diaspora scholarship.
I see that diaspora and rhetoric will easily go along. My post-doctoral work may be to cross-pollinate these two domains: one the discourse on identity politics, the other the lens for unraveling the intricacies and nuances of a discourse. Broadly, the product of cross-pollination will be either ‘rhetoric of Nepalese diaspora’ or ‘Nepalese diaspora as rhetoric’ or ‘diaspora as Nepalese rhetoric’ or any meaningful phrase that combines diaspora and rhetoric.
 
1 Comment

Posted by on March 29, 2012 in Discourse