RSS

Author Archives: kaflehem

ईन्जिनियरिङ्गको अड्कल र साहित्यको कल्पना

– नवराज खतिवडा

ईन्जिनियरिङग विषय लिई चार वर्षे स्नातक तहको अध्ययन गर्ने प्रथम वर्षका विद्यार्थीलाई आन्तरिक परीक्षामा मैले सोधेको एक प्रश्न यस्तो थियो ।

“ तिम्रो टाउको जत्रो ढुंगाको तौल अन्दाजी कति होला ?“

विद्यार्थीहरुले यो प्रश्नको उत्तर विभिन्न किसिमले दिए । टाउको जत्रो ढुँगाको तौल १-२ किलोग्रामदेखि २५-३० किलोग्रामसम्म हुन सक्ने उनीहरुको अनुमान थियो । कसैले त त्यो उत्तर कसरी आयो भनेर हिसाब समेत गरेका थिए । त्यस मध्ये एकजना उत्तरदाताले प्रस्तुत गरेको तर्कले मेरो ध्यानाकर्षण गर्‍यो । त्यो तर्कमा गहनता मात्र थिएन, त्यहाँ अडकलसँग जोडिएको रोचक अन्तरवस्तु समेत थियो । त्यही तर्कलाई केन्द्रविन्दुमा राखेर यो लेखको रचना समेत भयो ।

“टाउको र भकुण्डोको आयतन लगभग बराबर हुन्छ । अन्तर्राष्‍ट्रिय मान्यताको भकुण्डोको व्यास २० सेन्टिमीटर जति हुन्छ । सुत्र प्रयोग गर्दा यत्रो गोलो वस्तुको आयतन ५ लिटर जति निस्कन्छ । एक लिटर पानीको तौल एक किलोग्राम हुने र पानीभन्दा ढुँगा दुई गुणा जति गह्रौँ हुने भएकोले टाउको जत्रो ढुँगाको तौल १० किलोग्रामको आसपासमा हुन्छ।“

यसरी खोजमूलक र सही उत्तर लेख्ने ती विद्यार्थीलाई मैले उत्कृष्ट अंक दिँए । उत्तर पुस्तिकामा “अति राम्रो” भनेर स्यावासी समेत लेखेँ । यो रोचक उत्तरको प्रसँग एक दुई जना समकक्षी साथीहरुलाई पनि सुनाएँ । उनीहरुले पनि “सिर्जनात्मक उत्तर” भन्ने प्रतिकृया दिए । ईन्जिनियरिङ्ग विषयको मूलाधार भनेको विज्ञान नै हो । चार वर्षे स्नातक तहको अध्ययनमा पहिलो दुई वर्ष त धेरै जसो भौतिक शास्त्र, रसायन शास्त्र र गणित कै पढाइ हुन्छ । यसकारण विद्यार्थीको उत्तर यथार्थको नजिक भएता पनि त्यस तर्कमा विज्ञानकै अँश अधिक हुनु अस्वभाविक थिएन । त्यही सेमेष्टरका विद्यार्थीको एक कक्षामा केही हप्ता अघि विज्ञान र ईन्जिनियरिङ्गको फरक बुझाउनका लागि मैले एउटा रित्तो कपको प्रयोग गरेको थिँए । मैले रित्तो कप उनीहरुलाई देखाएर सोधेको थिएँ ।

“यो कप भरि छ कि खाली ? ”

आश्चर्य भयो ! उनीहरुको मत बाझियो । आधा जतिले त्यसमा हावा भएकाले “भरी” भनेका थिए । “खाली” भन्नेहरुले कपको काम तरल पदार्थ बोक्ने भएकाले हावाले भरिनुको कुनै अर्थ नभएको भन्ने जवाफ दिएका थिए । वैज्ञानिक हिसाबमा हावाले भरिनुको अर्थ भएता पनि व्यवहारिक हिसावमा थिएन । यसकारण उही तथ्यलाई विज्ञान र ईन्जिनियरिङ्ग वा अर्थशास्त्रले फरक फरक तरिकाले परिभाषित गर्न सक्छन भनेर विद्यार्थीलाई बुझाउन कपको उदाहरण सफल भएको थियो । आफ्नो अघि आईलागेको प्राविधिक समस्यालाई चिर्ने कार्यको प्रस्थान विन्दु हुन्छ- त्यस समस्याको आकार अनुमान । आकार अनुमान गर्नको लागि समस्यासँग जोडिएको भौतिक स्वरुपको मापन गर्नु पर्ने हुन्छ । उदाहरणको लागि पहाडको उचाइ, नदीको वहाव या कुनै पाईपको मोटाइ नै अन्दाज गर्ने कुरालाई लिन सकिन्छ । यसकारण एउटा ईन्जिनियरले फित्ताले ननापी वा तराजुमा नजोखी वा कुनै हिसाब नगरिकन वस्तुको आकार या तौल अनुमान गर्न सक्नुपर्छ । विद्यार्थी जीवनमा जसले यो काम निमेषभरमा नै गर्न सक्ने दक्षता हासिल गर्छ त्यसको “अन्दाज कौशलता” विशिष्ट हुन सक्छ । यही चुरोको सेरोफेरोमा मेरो मनमा एक गहन प्रश्न उब्जियो । भकुण्डोको आयतनसँग तुलना गरी पानीको घनत्वको तथ्यलाई प्रयोग गरी ढुँगोको तौल अन्दाज गर्ने तरिका वैज्ञानिक त अवश्य भयो तर के यो व्यावहारिक पनि भयो त ?  म चिन्तनको दायरालाई फराकिलो पार्न थाल्छु । विद्यार्थीहरुले समस्या समाधानका अरु तरिकाको पनि कल्पना गरेका थिए । केहीले आफ्नो शरिरको वजनको आधारमा टाउकोको तौल अनुमान गरेका थिए । केहीले ईँटा, फर्सी या तरबुजाको तौलसँग तुलना गरी ढुँगाको तौल अन्दाज गरेका थिए ।

दिइएको परिस्थितिमा वा समस्या सिर्जिएको स्थानको वरिपरि साधन र श्रोतको उपलब्धता सिमित हुनसक्छ । कतिपय अवस्थामा हातमा फित्ता वा साथमा क्यालकुलेटर समेत नहुन सक्छ । फेरि अरुले सामान्य दिमागमात्र प्रयोग गरी दिन सक्ने समाधानमा आफूले स्केल या क्यालकुलेटर खोज्दा हाँस्यपात्र पनि बन्न सकिन्छ । यस्तो बेला तन्काउन मिल्ने वा थप्दै जान सकिने वा एउटा धारको सट्टामा अर्को फेर्न सकिने भनेको चिन्तन वा कल्पना नै हो । समस्या सानै भएपनि त्यसलाई चिर्न ज्ञानको अथाह भण्डार प्रयोग गर्न सकिन्छ । विभिन्न तरिकाले सोच्न सकिन्छ । यसकारण कुनै समस्यालाई पर्गेल्नका लागि कत्रो फैलावाट भएको वा कति गहन कल्पना शक्ति खर्च गर्ने भन्ने सवाल महत्वपूर्ण हुन आउँछ ।

ईन्जिनियरिङ्ग विधामा त कल्पना शक्तिको नै विशिष्ट स्थान छ । सामान्य अन्दाज गर्ने देखि लिएर वृहत संरचना समेतको नक्शा वा नमूना कल्पनाशक्तिले नै बन्छ । जसरी वास्तविक अनुहार क्यामेराले खिचेको तस्विरमा हुबहु बनेर निस्कन्छ, त्यसरी नै कागजमा कोरिएको नक्शा निर्माण पश्चात वास्तविक संरचनामा परिणत  हुन्छ । यसकारण केको आधारमा कल्पना गर्ने ? कुन विधि अपनाउने ? उत्तर कसरी पस्कने ? अर्थात् विद्यार्थीको कल्पना वा पूर्वानुमान गर्ने क्षमता कसरी अभिवृद्धि गर्ने ? स्वभाविक प्रश्नहरु उब्जिएका छन् ।

महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले कल्पना शीर्षकको निबन्धमा लेखेका छन् – ……उस (कल्पना) लाई वस्तुको उपस्थितिको जरुरतै छैन, स्मृतिपटमा परेको छाया जगाएर ऊ अनुपस्थित वस्तुहरुको सूक्ष्म स्वरुप सत्यप्रदर्शन गर्दछ । ………..हामी कल्पनाद्वारा आँखा चिम्ली चिम्ली वाह्य संसारका वस्तु र तिनका सम्बन्धहरु भेट्टाउन सक्छौँ  ।………..

यसरी साहित्यको कल्पना र ईन्जिनियरिङ्गको अडकलबाजीमा समानता पाइन्छ । महाकविले लेखे जस्तै आफ्नो अघि अनुपस्थित वस्तुहरुको लम्बाइ, चौडाइ, उचाइ वा गोलाइको अनुमान गर्ने सिलसिलामा सर्वप्रथम मष्तिष्कले त्यो वस्तुको छायाँको परिकल्पना गर्दछ । समस्या त्यसबेला सिर्जना हुन्छ जव मष्तिष्कले वस्तुको छायाँको कल्पना गर्न सक्दैन । किनभने त्यहाँ तिखो दृष्टि नहुन सक्छ । या कल्पना गर्नेले कुनै आधारशिला नै फेला पार्दैन । बोधो दृष्टिकोणले निशाना लाग्दैन । सही अडकल आउँदैन । त्यसकारण बोधो दृष्टिलाई तिक्ष्ण बनाउने अर्थात् आफ्नो अडकलवाजी लाई सत्यताको नजिक पुर्‍यउने कौशलता सिर्जना गर्नु विशेषगरी ईन्जिनियरिङ्ग पढ्ने विद्यार्थीका लागि अपरिहार्य हुन आँउछ ।

केही समय अघि मेरा एक मित्रको कारमा हामी धुलिखेलबाट काठमाण्डौँतिर गइरहेका थियौ । केही समय अघि देखि परेको घनघोर पानी अझै थामिएको थिएन । हामी अकस्मात रोकियौँ । हाम्रो अघि लगभग १०० मिटर जति सडकमा फैलिएको पानीको दह थियो । ठूला गाडी त पाङ्ग्रा अग्लो भएको कारणले पानी मिचेर पास भएका थिए । तर हामीले आँट गरेनौँ । मैले वायाँतिर एक लेनको सडकलाई आफ्नो बाटो बनाएर उर्ली उर्ली बगेको पानीलाई नियालेँ । लगभग घुँडा-घुँडा आउने पानी थियो । मैले सडकको चौडाइ, पानीको औसत गहिराइ र भेलको गति अन्दाज गरी जल प्रवाहको परिमाण अनुमान गरेँ । यस विषयमा मेरा मित्रको पनि विचार जान्ने ईच्छा भयो र वहाँलाई सोधेँ ।

“ यो पानीको वहाव कति होला ? “

वहाँले वडो सामान्य र सहज हिसावमा उत्तर दिनु भयो ।

“मेरो विचारमा १.५ देखि ३ घनमिटर प्रति सेकेण्डको वीचमा हुनुपर्छ ।”

म दङ्गदास परेँ । यसका दुई कारण थिए । पहिलो: मेरो अनुमान वहाँको उत्तरसँग ठ्याक्कै मिलेको थियो । दोस्रो: वहाँको सपाट उत्तरमा जुन ओज र आत्मविश्वास थियो त्यो स्मरणीय र अतुलनीय थियो । वहाँले त्यो उत्तर दिँदा कत्तिवेर पनि नअलमलिईकन दिनु भएको थियो । मैले अर्थशास्त्रमा नोबेल पुरस्कार जित्ने अध्येता डेनियल कानेम्यानले लेखेको “थिङ्कीङ्ग फास्ट एण्ड स्लो” भन्ने पुस्तकको प्रसँग सम्झिएँ । पुस्तकमा उनले कुनै आकस्मिक परिस्थितिमा हामी कसरी विचार गर्दछौ भन्ने कुराको विश्लेषण गरेका छन् । डेनियलले परिस्थिति र सोच्ने व्यक्तिको क्षमता अनुरुप दुईवटा सोच-प्रणालीले काम गर्ने उल्लेख गरेका छन् । प्रणाली-१ ले कुनै पनि प्रश्नको सपाट जवाफ निमेषभरमा नै दिन सक्छ । तर कठिन सवाल (जस्तै: १७ × २४) को सही जवाफ दिनका लागि प्रणाली-२ को जरुरी पर्दछ । मलाई भलपानीको वहावलाई आँकलन गर्न केही वेर लागेको थियो तर मेरा मित्रले शायद प्रणाली-१ प्रयोग गरेर सपाट उत्तर दिएका थिए । मष्तिष्कले प्रणाली-२ को प्रयोग विशेष अवस्थामा मात्र गर्दछ । यसको निचोड निस्कियो — मित्रको बगेको पानीसँग सम्बन्धित अनुभव यथेष्ट छ ।

टाउको वरावरको ढुँगाको तौल आँकलन गर्दा मष्तिष्कले आयतन मात्र मिल्ने भकुण्डो स्मरण गर्छ कि तौल र आयतन दुवै मिल्ने फर्सी या तरबुजा स्मरण गर्छ त ? यो कुरा समस्यालाई मष्तिष्कले कसरी आफूले जानेको प्रसँग या अनुभुतिसँग तुलना गर्दछ भन्ने कुरामा भर पर्दछ । अर्कोतर्फ फुटबल खेलको अनुभव अधिक भएको तर फर्सी कहिले पनि नतौलेको व्यक्ति भए उस्को ध्यान फुटबलतिर जानु  स्वभाविक नै हो । अर्थात् देवकोटाले उल्लेख गरे जस्तो प्रश्न ‘मष्तिष्कले कल्पना गर्ने छायाँको स्वरुप र आकार कस्तो हुन्छ भन्ने” हो ।  यसकारण ईन्जिनियरिङ्ग विधामा कुनै समस्यालाई सपाट र सही उत्तर दिनका लागि त्यो समस्यासँग मिल्ने पृष्ठभूमि या प्रसंग निमेषभरमा नै जोड्न सक्नु पर्छ । डेनियलको विश्लेषण अनुसार कहिलेकाहीँ मष्तिष्कले गलत वा अप्रासंगिक उत्तर पनि दिनसक्छ । यसका मुख्यतया तीन कारण हुन्छन् । पहिलो: पृष्ठभूमि या आधारभूत दायरालाई महत्व नदिई प्रश्नलाई अति हलुका तवरमा लिनु । दोस्रो: उत्तर प्राप्त गर्न अल्छि गर्नु । र तेश्रो उत्तरलाई पन्छाउनु या प्रश्न नै गलत छ भन्नेतिर मन लैजानु । विद्यार्थीहरुले उत्तर लेख्न नसक्नु वा गलत उत्तर दिनुको मूल कारक यिनै हुन् । तर सही अन्दाज या पूर्वानुमान गर्नका लागि उपलब्ध विकल्पहरुलाई कुनै नजिरसँग या आधारसँग तुलना गर्न जरुरी छ । आफ्नो अन्तस्करणमा उत्पन्न भएको अड्कललाई पाए सम्मका तथ्यहरुले प्रमाणित गर्नु पनि जरुरी हुन आउँछ ।

दक्ष ईन्जिनियर बन्नका लागि पहिलो शर्त हुन्छ- कुनै परिमाणको व्यावहारिक वा अर्थपूर्ण अन्दाज गर्न सक्नु । विद्यार्थीहरुको पूर्वानुमान गर्ने क्षमता अभिवृद्धि गर्दा सिर्जना भएका यी प्रसंगहरुले हाम्रो शिक्षा प्रणालीमा कस्ता कस्ता अनुमान गर्ने तौर तरिका सिकाउने गरिएको छ र त्यसको व्यवहारिक उपयोग कस्तो रहेको छ भन्ने विषयहरुको उठान गरेका छन् । आशा गरौँ यस विषयमा विद्वत वर्गको थप ध्यानाकर्षण हुनेछ ।

[साभार: http://nawarajkhatiwada.blogspot.com/%5D

 
Leave a comment

Posted by on March 16, 2015 in EXPRESSIONS

 

Dancing in the Rice Paddies

Ananda Kafle

Like in the past, this year too, National Paddy Day was celebrated on June 29. Party leaders, government officials, journalists, celebrities and common people went to rural farms, smeared mud on their clothes, brandished spades, held aloft bunches of paddy seedlings and smiled widely for the camera. Moreover, some of them even played music, danced and had a sort of a party. Rice transplantation photographs received much space in newspapers and on television. Some of these celebrators are trying to mimic traditional rice planting practices. In reality, things have changed. The interest of people towards rice cultivation itself has decreased. Shortages of fertilisers and good quality seeds, lack of irrigation facilities, the labour intensive nature of rice farming and meager productivity are some factors that have discouraged peasants from continuing this occupation. Shortage of labour is another hurdle. Nepal’s villages are being evacuated of youths. Instead of being engaged in low-paying seasonal employment, many have chosen to move abroad. Their dependents in the country are either physically unable to work in the fields or prefer to live on remittance rather than do tedious peasantry. Until a few decades ago, the domestic production of rice used to be sufficient for the country’s food needs. Now, a large portion of the demand is being fulfilled by imported grain. Flat lands in the Tarai, regarded as the grain basket of the country, frequently turn barren due to inadequate rain and other adversities. Lack of awareness on the proper use of chemical fertilisers has led to degraded productivity of the soil, which has further increased the need for chemical supplements. Invading insects and weeds have developed resistance due to excessive use of insecticides, and this has made the crops more vulnerable to diseases. Waters from big rivers like the Koshi are drained directly to India across farmlands in the bordering Tarai. Unfair treaties prevent Nepali farmers from irrigating their fields with this water. In some districts, several hectares of cultivable fields have been submerged and made unfit for farming due to embankments and riverbed structures constructed by the southern neighbour. Despite many big rivers flowing through irrigable landscapes in the Tarai, peasants are compelled to wait for the rains to plough their fields. Marking National Paddy Day is not enough to encourage farmers to produce more rice. If the government was concerned about the issue in a real sense, the issues stated above need attention. Farmers should be given greater respect so that more youths are motivated to join them. Otherwise, such celebrations will not bring any change other than providing elites with an opportunity to show off their farming hobby.

(Earlier published in The Kathmandu Post, 9 July  2014)

 
Leave a comment

Posted by on March 16, 2015 in EXPRESSIONS

 

Being a Teacher

– Hem Raj Kafle

Some school children might wonder, “How do teachers know so many things? Why are they smarter than many other people? Why do people generally not speak ill about them?” They get the answer in growing up. They know that teachers have spent certain years learning, and imparting that learning. They have learnt from more qualified persons and qualitative sources. They command respect for being responsible, and thus people do not generally speak ill about them.

The opportunity to teach is a reward. The realization of being rewarded starts with the belief of being in good company of students and colleagues who signify the piety of creating, transmitting, expanding and sustaining the mission of culturing the society as a whole. The teacher is a torchbearer, who always helps fellow beings to explore their lives’ directions and to widen their intellectual horizon.

There are productive challenges in being a teacher. First, you can’t afford to be lazy. A simple rule in teaching is you have to know more than what you can tell in the classroom. For this you must continuously know. A competent teacher makes every teaching a new teaching, and every day a different day. And a teacher must be more dynamic and knowledgeable than students. Students adore teachers who are intelligent and active, in the same extent as teachers would love to teach intelligent and active students. Such expectation of reciprocation and mutual respect forms the first necessary classroom infrastructure. Second, you can’t be dishonest. Dishonesty does not go with real teaching. Dishonest persons, in fact, are unfit in every profession that involves welfare and service to people in large number and multiple generations. Even if honesty may not pay at once in teaching, it certainly gives the satisfaction of being a part of a virtuous growth of knowledge and wisdom, which expand as they transfer, and transfer as they expand.

In teaching there is always a chance to know people and be known. Knowing people helps you increase the number of friends. Adding the number of acquaintances is a good source of knowledge, and partly, of emotional security. And this does not happen just once, but over the years. The piety of the profession itself suffices to keep you honest and invulnerable to corruption. Teachers are expected to act as role models both in knowledge and conduct. They are ethically conditioned to continuously update and polish themselves. This keeps them good, and goodness is not without returns, let alone the joy of seeing successes and growths.

Teaching may not ensure material prosperity. Sometimes, you may think of switching the profession for rapid social or financial uplift. But everyday necessities and the desire for quick fame do not suffice to make you disapprove of the grandeur of teaching. The fact that teachers are needed until humans stop learning makes your presence indispensible and your profession respectable.

 [Published in Educational Frontier]

 
1 Comment

Posted by on May 31, 2014 in EXPRESSIONS

 

Five Books That ‘Changed’ My Life

– Hem Raj Kafle

‘Change’ is not my word in the title above, but I agree to use it. Do books change our lives? Someone said it is the reader who has the potential to change; the book only triggers that potential. And one who does not have that potential does not respond to the trigger. I agree to this, too.

But I am not here to present a thorough appreciation of ‘five classics’. Not that I avoid reading classics, but I am willing to write about those books that have told me their actual worth.  Each of the five books came to me almost ‘out of nowhere’ and left a lasting message. Not that any of them should ever satisfy your intellectual need if you someday decide to read.  I write here simply because I have deemed them contributory to my own growth as a teacher. An English teacher.

I was delighted when NELTA  Choutari Team asked me to write on five books that ‘changed’ my life. I decided to speak up: I have already read a book with the same title and loved it so much. It is The Book That Changed My Life (2006) by Roxanne J Coady and Joy Johannessen. A book about books, and about how books change one’s life – I had loved this idea long ago. The Book indeed was a reward, such as Coady herself would like to regard as a gift “from heaven”.

01. The Book That Changed My Life

I bought it in the summer of 2008 at Books and Books, Coral Gables, Florida, only as a memento of my US visit. And, because it was a casual pick, my interest in it turned into epiphany as I read through the short essays inside. This was an opportunity to peek into seventy one writers’ celebration of “the books that matter most to them.” These seventy one people gave credit to certain books and their writers as their life’s important change agents. So, the writers’ appreciation of their favourites helped confirm that none of my previous and recent cravings for ‘good books’ were without meaning.  Anyone, even you, will subscribe to Coady’s prefatory justification for publishing this book, so will I.

Reading is a way to live more lives, to experience more worlds, to meet people we care about and want to know more about, to understand others and develop a compassion for what they confront and endure. It is a way to learn how to knit or build a house or solve an equation, a way to be moved to laughter and wonder and to learn how to live.

One book that has made great sense to me as a teacher of English is The Elements of Style, the tiny work of William Strunk Jr. and E. B White. You may wonder why such commonplace as ‘elements of style’ would strike anyone who boasts of degrees in English and years of teaching in a reputed University’s central department. But I realized, after having gone through the authors’ terse admonitions against verbosity and carelessness, that degrees and years of teaching do not make one a writer and a teacher of effective communication. The actual prerequisite of being a writer is not only the mastery in grammar and vocabulary, but craftsmanship in stylistic and rhetorical choices.

02. Elements of Style

The Elements offers an extremely concise treatment on style. I have nurtured the following assertion more than anything in life and, of course, for writing in Nepali as well:

Vigorous writing is concise. A sentence should contain no unnecessary words, a paragraph no unnecessary sentences, for the same reason that a drawing should have no unnecessary lines and a machine no unnecessary parts. This requires not that the writer make all sentences short or avoid all detail and treat subjects only in outline, but that every word tell.

Strunk and White made me aware of the beauty of brevity in writing. Then Writing Tools by Roy Peter Clark, a writing instructor at Poynter Institute, Florida, helped polish this awareness. The “50 essential strategies,” more as rich illustrations of good and bad samples from various established sources than commonplace imperatives, have best corresponded with my zeal for learning rhetorical styles.  Clark taught me writing as an artful yet serious activity and knowledge of grammar a means to shape the artistry of expression.

Assuming the role of a highly active, playful teacher along the “strategies,” Clark encourages every aspiring and established writer to become an entertainer, a performer. He likes to take writing for carpentry, and then has this to say: “You can borrow a writing tool at any time. And here’s a secret: Unlike hammers, chisels, and rakes, writing tools never have to be returned. They can be cleaned, sharpened, and passed on.”

03. Writing Tools

Clark’s metaphors of gold coins, ladder of abstraction, internal cliffhangers, X-ray reading etc. will surely tickle one’s sense of sufficiency as a writer and editor. Initially, he makes you skeptic about every sentence you write yourself and read from others. As you move on, because Clark will not allow you to drop midway, you become a better writer, better reader, better editor. Clark follows you directly into your profession. He is with me – in lectures, in instructions, in formal presentations – and now as I write these lines.

I got Wayne Booth’s famous book The Rhetoric of Rhetoric at a time I was trying to get clear knack on rhetoric in scholarly, philosophical and practical terms.  Booth proved a rescuer, and a guide to the fact that rhetoric is a vastly developed academic discipline way beyond its everyday currency as a signifier of a cheap lie or a political bombast.

Booth observes rhetoric’s relevance as much in persuasive communication and study of such communication as in the resolution of conflicts, teaching of science and general upbringing of people. Of special value to me has been his idea of “rhetorology” defined as a “deepest form of listening rhetoric: the systematic probing for ‘common ground’”, which in other words involves a practice of paying attention to opponent views during a conflict situation.

04. The Rhetoric of Rheotric

Booth emphasizes that rhetoric is simply the way we think and communicate in the process of creating a better life, and eliminating slippery situations. So, I believe, after Booth, that “the quality of our lives, moment by moment, depends on the quality of our rhetoric.” Isn’t it then even more appropriate to say that the kind of political system and social structure we see/experience “depends on the rhetoric of our leaders and our responses to them”?  Booth is equally true in his belief that “our children’s future depends on how they are taught rhetoric.” That is, by us.

Literature, Science and a New Humanities by Jonathan Gottschall is one of my recent readings. It has made much sense in my decision to work across humanities and other disciplines in Kathmandu University. It has reshaped my understanding of the common tension of where humanities needed proper overhaul.

Gottschall makes readers aware of three main fault lines of the current humanities scholarship. The first includes the excessive use of jargons and “theories of human nature that are defunct.” The second is a methodological problem involving the impossibility of getting tangible evidences unlike in science because the “theory-generated hypotheses” in humanities are not “closer to truth.” The third problem involves attitudinal dilemmas where the dismissal of the “possibility of generating reliable knowledge” is critical among humanities scholars.

Reading Gottschall coincides with two very important contexts of my academic life. The first involves a larger concern of the humanities ‘fraternity’, to which I belong. This is the concern for the visible decline of interest and intake in certain traditional university programmes like geography, history, political science, psychology and philosophy. That some people still desired to study English literature or journalism is nothing of a solace to a career-ambitious young man in that it is gradually subjected to preparing ‘service’ writers or higher-secondary teachers. Personally, working in an institution heavily focused to profession-specific academic programmes in science and engineering, I have always felt the need of reconfiguring my disciplinary orientation to more goal- or job-centric terrains. The second context has to do with the recent shift in my disciplinary priorities. I moved from where I liked to work (social sciences) to where I loved to belong and contribute (humanities and sciences). The move has also added a challenge of helping to interface the mutually complementary facets of communication, teaching, management, entrepreneurship, and economics in the promotion of engineering and science education.

05. Literature, Science and a New Humanities

I feel now that Gottschall’s book endorses my decision to work across these terrains. It lends adequate confidence in the goal “to establish a  new  humanities  on  surer  foundations.” The foundations would then take more conciliatory yet “diverse and sophisticated methodological toolkit, and the pursuit of disinterested inquiry.” I have subscribed to Gottschall’s “call to move closer to the sciences in theory, method, and ethos.” I have accepted this mandatory, though difficult, challenge to “participate more fully in revealing the ultimate subject of the humanities: humans.” To this my life is directed with tenacity. To reiterate, I have set conciliatory, empathetic performance in scholarship to be the main motto of my further scholarly priorities.

Finally, books do not respond to the extent of leading to change unless you approach them with love and passion. Love for books comes with birth.  This love becomes passion when books become a part of your upbringing. Books shape our thoughts which shape our actions. Thoughtful actions are change agents. A book’s contribution to change lies here. With this belief I seek to read good books, more and more.

 
Leave a comment

Posted by on March 22, 2014 in EXPRESSIONS

 

Lost Tradition of Mining

– Ananda Kafle

Nepal’s wealth of water, forest and mineral resources has been a popular local slogan. The issues of their proper exploitation remain notable instruments for election campaigns of some prominent political parties. Politicians have in their minds that if these resources are exploited extensively, the economy of the country can be rapidly developed.  Without talking much about the practical feasibility of utilizing these resources in economical and technical grounds, many are fond of exaggerating their potentials.

During the last centuries, whole quantity of iron and copper used in Nepal were from indigenous production. The metals produced here by traditional smelting were exported to Tibet. The Department of Mineralogy data reveal that there are at least 85 localities within the country that have been identified as iron deposits. At least 107 contain copper and 49 contain zinc minerals. Besides, other minerals comprise those of tungsten, gold, nickel, tin, calcium, aluminum, magnesium, cobalt, etc.

If not all, definitely, some of these minerals can be processed for metals that are in high demand. Copper and iron can be extracted using simpler techniques. Copper has low reactivity with other substances and hence, can be separated from rest of the materials in the mineral, more readily. Iron predominantly exists in the form of its oxide ore, which is easier to process as compared to other complicated forms. Their higher abundance in the country and high utility also point towards potentiality of these metals to be manufactured.

In the past, when no any sophisticated technology was available, our country remained a renowned place for metallurgy. Now, when the world is already richer in technologies, there seems no any practical effort being made here. Following the entry of better refined metals into the country, the conventional metallurgy that used to flourish here began to decline. Instead of making it better, we have stopped doing what we used to.

It looks like we are needed to begin from zilch on exploiting mineral deposits. Nepal government has existing laws and regulations regarding mining. Till now it has distributed hundreds of mining licenses for a variety of minerals including coal, iron, copper, gold, zinc, etc. No one knows, for so long, what is being done of those licenses. Providing licenses alone does not account for the sole responsibility on the government’s part. If it recognizes minerals as the major resources for economic growth, it should be able to present its direct involvement in the sector as an initiative.

Forest, which is remarked as a major national resource is likely to be extinct before the general public can experience any advantage from it. The politics behind hydropower projects has left water resources mainly as a job place for the cadres of political parties. The mineral resources, whose ‘unjust conduct by limited groups (?)’ is widely being lamented, will similarly be a piece of fiction if proper initiations are not made.

(Published in The Kathmandu Post May 23,2013)

 

 
Leave a comment

Posted by on December 9, 2013 in EXPRESSIONS

 

यसरी बढिरहेछ धनी र गरीबबिचको खाडल

– उद्धव प्याकुरेल

नेपालगंजबाट सुर्खेतको १०२ किलोमिटरको दूरीमा यदि माइक्रो बसबाट यात्रा गर्ने हो भने २२५ रुपैया भाडा लाग्छ । यस्तै एक यात्राका क्रममा करिव १७ जना यात्रीहरुमध्ये ९ जनाले प्रतिव्यक्ति रु. १६० का दरमा टिकट कटाएका रहेछन् । तीनजनाले विधार्थी सहुलियत भनेर रु. १५० रुपैयामात्र तिरेका र बाँकी ५ जनाले मात्र पूरा भाडा अर्थात रु. २२५ नै भाडा तिरेका थिए । ती यात्रीहरूको सामाजिक आर्थिक स्थितीलाई केलाउँदा पहिलो नौं जना जागिदारहरु, तीन विधार्थिहरुमध्ये सवै नै एम.ए.मा अध्ययनरत र बाँकी पाँचजना गरीब ”गाँउलेहरु“ थिए ।

संयोग भनौ म त्यतिबेला समिर दासगुप्ता र रे किलीको “ग्लोवलाइजेशन एण्ड आफ्टर” भन्ने किताब पढ्दै थिएँ । विश्व वैंकका एकजना विख्यात् अर्थशास्त्रिको हवाला दिएर दासगुप्ता र किलीले आफ्नो किताबको परिचयमा लेख्छन्, विश्वका एक प्रतिशत धनीहरुले ५७ प्रतिशत गरीबको बराबर आम्दानि गर्दछन् । संयुक्त राष्ट संघीय विकास कार्यक्रम, युएनडिपिको मानव विकास प्रतिवेदन २००३ ले अफ्रिका र युरोपको प्रतिव्यक्ति आम्दानिलाई तुलना गरी लेख्छ, सन् १९२० मा युरोपको प्रतिव्यक्ति आम्दानि अफ्रिकाको भन्दा ३ गुणामात्र वढि थियो । तर १९९० मा आइपुग्दा त्यो दुरी वढेर १३ गुणामा पुग्यो । यससँगै दासगुप्ता र किलीले यो पनि खुलासा गरेका छन् कि एकातिर विश्वका ५ प्रतिशत गरिवहरु वर्षिक २५ प्रतिशतले आफ्नो आम्दानि गुमाएर अझ गरीव बन्दैछन् भने २० प्रतिशत धनीहरुको वार्षिक १२ प्रतिशतले आम्दानि बढिरहेको छ । उनीहरुले विश्वमा असमानता बढेको त स्वीकारेका छन् र त्यसको कारण नै देशहरको बिचको बढ्दो असमानतालाई मानेका छन् । मलाई बसयात्राको त्यो दृश्यले आत्मग्लानिमात्र भएन पढ्दै गरेको किताबका तथ्यांकहरुपनि याद आए । किताबको निष्कर्षलाई मैले व्यक्तिसंग तुलना गर्ने जमर्को गरेँ ।  यस तथ्यांक र यात्राको घटनाले तत्पश्चातका करिव ४५ दिनको मेरो सुर्खेत र सल्यानका गाँउगाँउको यात्रामा हरेकदिन मेरा मनमा एउटा खुल्दुलीले स्थान पाइरह्यो कि आखिरमा समाजमा धनी कसरी अरु धनी र गरीव झन् गरीव भैरहेछ । त्यसक्रममा संकलित ग्रामिण परिवेशका केही चर्चा गर्नलायक झलकहरु यहाँ छन् जसले गाँउका गरीव कसरी अझै गरीव भैरहेका छन् ?

हामी सबैले अनुभव गरकै कुरा हो कि यातायात भाडा, टेलिफोन महसुल, इन्टरनेट महसुल सबैको दर शहरको तुलनामा गाँउघरमा बढी छ । अर्थशास्त्रको नियमको हवालादिदै भन्ने गरिन्छ कि उपभोक्ता धेरै भएका स्थानमा सामान या सेवाको मूल्य सस्तो हुन्छ । तर त्यो नियम गाँउमा लागु भएको छैन । आज शहरमा व्यक्ति व्यक्तिको हातमा मोवाइल छ, त्यसैले टेलिफोन बूथहरुले काम पाएका छैनन्, तैपनि प्रतिकल २, ३ रुपैयामा कल गर्न पाइन्छ । तर गाँउमा टेलिफोन बूथहरुमा अझै लाइन लागेर पालो कुर्नु पर्दछ । टेलिफोनवाला २४ सै घण्टा सेवाप्रदानमा नै व्यस्त हुन्छन् । तर टेलिफोन शुल्क भने शहरको तुलनामा कमसेकम ३ गुना महंगो छ । इन्टरनेटको कुरा गर्ने हो भने आज १० रुपैया प्रतिघण्टाको सेवा नपाइने शहर विरलै होलान् तर गाँउमा त्यसैकालागि रु. ६० सम्म तिनुपर्छ । यो भइरहेको व्यवसायीले दर थाहा नपाएर पनि होइन, शहरमा भन्दा थप लगानी भएर पनि हैन । तर यो निरन्तर भैरहेकोछ, जसले गरीबलाई झन् गरीब बनाउन सहयोग गरिरहेको छ ।

सामान्यतया वर्तमान सामाजिक संरचनामा दुइटा हिस्साका महत्वपूर्ण भुमिका देखिन्छन्, जसमध्ये एकले यी सवै उपलव्ध श्रोत र साधनको दुरुपयोग या गलत प्रयोग गरको छ र अर्को ती नयाँ सुविधाहरुवाट पिडित भएको छ । पहिलो वर्ग त्यो युवाहरूको हो जुन वर्ग घरपविारको पुरानो पेशामा रम्दैन, ऊ उसका बाबुबाजेले गर्दैआएको कृषि, पशुपालन जस्तो गाँउमा सामान्य जीवन धान्न पुग्ने पेशामा मन दिँदैन । त्यस वर्गका युवाहरुमध्ये प्राय सामान्य पढेलेखेका छन्, जसलाई यस्तो पेशा सानो र निच पनि लाग्छ । त्यसो त समाजले पनि कृषि, पशुपालन जस्तो पुस्र्तौँदेखि गर्दैआएका यी पेशालाई यसरी नै लिएको पाइन्छ र भनिन्छ कि “पढे-लेखेर पनि त्यै काम गर्नेभए किन पढ्ने?” त्यो क्रम अलिक अघिसम्म परिवारका युवामध्ये छोराहरुमा मात्र लागुहुन्थ्यो तर आज क्रमश छोरीहरुमा पनि फैलिँदै गएको छ । जसको प्रभावले आज गाँउमा टेष्ट परीक्षा पास देखि बी.ए. सम्म पुगेका युवाको जमात पूर्ण वेरोजगार छन्, उनीहरु कृषिमा काम गर्दैनन्, घरघन्दामा सघाउँदैनन् र खोजेको जस्तो रोजगारी पनि नमिलेका कारण वेकाम छन् । त्यस स्थितिमा उनीहरु केवुल च्यानलवाट प्रसारित कार्यक्रम हेरेर मनोरञ्जन लिने, नजिकै साइवर भए त्यहाँ गएर च्याट गर्ने, हलमा फिल्म हेर्ने, मोवाइलमार्फत् एस.एम.एस. अनि च्याटमा व्यस्त रहने आदि कार्यमा समय बिताइरहेका देखिन्छन् । उनीहरुमध्ये अधिकांश पुरुषहरुका लागि वैदेशिक रोजगारी र महिलाका लागि राम्रो घरकेटाको खोजिमा समय पर्खनु नै दिनचर्या भएको छ ।

गाँउघरमा अर्को परिवर्तन खानपिनको बानि व्यहोरामा देखिएको छ, जसले प्रत्यक्षरुपमा गरीबि वढाउन सहयोग गरेको छ । हिजोको अधिकांश नेपालीको खाने परिकार आफ्नै खेतवारीको उत्पादन नै गाँउघरको खाना हुन्थ्यो । कतिपय परिवारले धान, गहुँजस्ता सहजै विक्रियोग्य र तुलनात्मक रुपमा मूल्य पनि राम्रै पाइने अन्न-बालीहरु बेचेर नुन-तेल लगायतका लागि आवश्यक खर्च टार्ने र मकै, कोदो, फापर अनि त्यसबाट बनेका परिकार ढिँडो, रोटी, च्याँख्ला इत्यादिमा रमाउने गर्थे । तर आज मकै, कोदोजस्ता कम बजारभाउ पाइने अन्नवालीहरु बेच्ने र महंगो मूल्य पर्ने चामल किनेरै भए पनि भातै खान थालेका छन् । त्यतिमात्र होइन, तरकारीमा करेसाबारीमा उव्जने साग, गुन्द्रुक, इत्यादिको बदला बजारवाट महंगो मूल्यका काउली लगायतका परिकार खोज्ने गरिन्छ । खाजाका कुरागर्दा हिजो भुटेको गहुँ र मकैमा रमाउनेहरुमाझ आज बजारमा देखिने चाउचाउ, समोसा, पकौडा, चाउमिन इत्यादिले जरा गाडेको छ । प्राय केटाकेटी विधालय जान्छन्, उनीहरुलाई दिनको खाजा अर्थात् टिफिन चाहिन्छ र त्यहाँ पनि हिजोको जस्तो खाजाको परिकारले नभएर चाउचाउ, समोसा, पकौडा, चाउमिनमध्ये एक चिज अनिवार्य भएको छ ।

माथि चर्चा गरिएको परिवर्तित सन्दर्भमा सबैका लागि चाहिने एउटै कुरा भनेको पैसा हो । उनीहरूले यी सबैका लागि कसरी खर्च गरिरहेका छन् ? के गाँउवासीको आम्दानि श्रोत पनि हिजोको तुलनामा बढेको छ त ? हो, हातमा नगद भएका केही व्यक्तिहरुले परिवर्तित परिस्थितीलाई अनुकुल बनाउन ससाना होटल, टेलिफोन बूथ, खुद्रा दोकान, साइवर इत्यादिमा लगानी गरेर पहिलाको भन्दा राम्रो जीवन जिउन लागेका छन् । यसबाहेक जसले अन्नबाली उत्पादन गर्ने पुरानो नीतिलाई छाडेर तरकारी तथा अन्य नगदेबाली उत्पादनमा आफूलाई लगाए, ती कृषकहरुले पनि हिजोभन्दा राम्रै आम्दानि गरेका छन् । तर त्यो संख्या निकै न्यून किन छ भने कहिले तरकारीमा लाग्ने नयाँ नयाँ रोगका कारण त कहिले बजारभाउका कारण उनीहरुको आम्दानि त्यति उत्साहजनक छैन । कृषिमा आधरित यसप्रकारको पेशालाई घरमा रहेका युवाहरुले त्यति सहयोग नगर्ने गरेका कारण कमैलेमात्र यसलाई आगालेको पाइन्छ । बरु खाने परिकारमा भएको परिवर्तनले गर्दा राम्रो रकम पाइने अन्नबालीको बिक्री परिणाम कम हुन पुगेको छ, जसको प्रत्यक्ष असर कृषकको आम्दानिमा परेको छ । यस अवस्थामा माथि देखिएको खर्च धान्न कैर्यौ परिवारले आफ्नो जग्गा जमिन बेच्न या बैँक या स्थानीय पैसावालकोमा जग्गा वन्धकीमा राखेर काम चलाउन वाध्य देखिन्छन् ।

गाँउमा अचेल खासगरी केही जग्गा भएका र खानपुग्ने भनाउँदाहरुहरुमा छोराछोरीलाई पढाउने कुरामा एक प्रकारको प्रतिस्पर्धा नै चलेको छ । कम्प्युटर शिक्षाको पनि लहर चलेको छ, गाँउमा । कम्प्युटरको तालिमपश्चात् राम्रो जागिर पाइने सिप भनेर अभिभावकले बुझेका छन् । नगद नभए पनि “भएको जग्गाजमिनले भ्याएसम्म पढाइदिने” भन्ने भनाइहरु अभिभावकहरुबाट प्रसस्तै सुन्न पाइन्छ । यसरी जोखिम मोलेर पढाएकाहरु सबै त सफल हुँदैनन्, जो पढाइसंगै राम्रो नोकरीमा पनि सफल हुन्छ, उसको राम्रो भएको छ, र ऊ चाँडै नै नवधनाढ्यको कोटिमा प्रवेश पनि गरेको छ । तर जसले पढाइमा या नोकरी दुईमध्ये एकमा असफलता हात पार्छ, उसको अगाडि बन्दकिमा दिएको जग्गा अब बैँक या साहुको नाममा नामसारी गरिदिने बाहेक विकल्प रहँदैन । परिणाम, परिवार अब जमिन नहुने या गरीब सुकुम्वासीको श्रेणिमा झरेकोछ ।

यसरी आधुनिकतासंगै गाँउको एउटा हिस्सा आर्थिक रुपमा दिन दुगुना र रात चौगुना अगाडि बढेको पाइन्छ भने अर्को हिस्सा त्यहीँ नै आफ्नो घरखेत गुमाएर अझ गरीब बनेको पाइन्छ । यो पछिल्लो हिस्सा सानो देखिए पनि समाजमा हिजोदेखि नै रहेका गरीब र सुकुम्वासीको हिस्सामा मिल्न जाँदा बिस्तारै ठूलो बनिरहेकोछ । अर्को भुल्न नहुने कुरा यो छ कि, आजको आधुनिकतामा यो गरीबको हिस्सा चैँ दुई कारणले माथि जानै नसक्ने हुदोरहेछ। एक त उनीहरुको पेशामा आउने संकट र अर्को उपभोक्तवादको असर । आधुनिक विकाससँगै जग्गाहिन गरीब गर्ने काम जस्तै भारी बोक्ने, खेतबारीमा खन्ने, जोत्ने कामहरुलाई गाडि तथा आधुनिक मेसिनहरुले प्रतिस्थापन गरिदिएका छन् । अर्को, वल्लतल्ल काम पाएपनि उनिहरु ति कामबाट कमाएको पैसा पनि अचल सम्पत्ति खरिद या वचतमा भन्दा आधुनिकताले सँगै ल्याएका वस्तु तथा सेवाहरु जस्तै टेलिभिजन, मोवाइल, रेफ्रिजेरेटर खरिद गर्न, केवुल टेलिभिजनको बिल, टेलिफोन महसुल इत्यादिमा खर्च गरेर नै उडाइदिन्छन् । माथि नै भनिए अनुसार बदलिएको खाना, बसाइ तथा अन्य खर्चको बानिका कारण उनीहरुमध्ये कमै मध्यम वर्गमा आउछन्, धेरै चैँ गरीबको गरीब नै रहन्छन् ।

यस अवस्थामा सरकारले जे गरे पनि त्यो वर्गलाई छुनै सक्दोरहेनछ । हामीले नै अवलम्वन गरेको नीतिलाई नै हेर्ने हो भने पनि यो देख्न सकिन्छ । विधार्थीलाई भाडामा सहुलियत छ, तर अति गरीबको बच्चा विधालय नै जाँदैनन्, मट्टितेलमा अनुदान छ, तर उनीहरु दाउरा बाल्छन् । रासायिनिक मल, विउविजन इत्यादिमा सहुलियत छ, उनीहरुको खेती गर्ने जग्गा नै छैन ।  समाजमा जागिरे तथा हेर्दा आधुनिक जस्तो देखिनेहरू हाउभाउ देखाएर सहुलियत लिन्छन् । तर ती गरीब किसानहरु कतैको सहुलियत पाउँदैनन् बरु माथि वर्णन गरेको भाडामा झै अरुले लिएको सहुलियतको क्षतिपूर्ति पनि तिनै गाँउले गरीबहरुबाट उठाउने गरेको पाइन्छ । गरीबलाई अरु गरीबितर्फ धकेल्ने माध्यम आधुनिकताले आफूसँगै ल्याएको छ, जसबाट यो समूहलाई बचाउन सामान्य प्रयासले सम्भव छैन ।

[साभार: नेपाल साप्ताहिक, अंङ्क: २९९]

 
1 Comment

Posted by on March 15, 2013 in EXPRESSIONS

 

छ लेनको सडक: बोकाको मुखमा कुभिन्डो

– मुकुन्दप्रसाद उपाध्याय

हाम्रो भाषा–साहित्यलाई निश्चित उचाइ प्रदान गर्ने एउटा कडी उखान–टुक्का पनि हो । हाम्रो शब्दभण्डारमा उखान–टुक्काहरू पर्याप्त मात्रामा छताछुल्ल भएर बसेका छन् । ती अथाह उखान–टुक्काको सागरभित्रको एउटा गागर हो ‘बोकाको मुखमा कुभिन्डो’ । हाम्रो जीवनको हरेक क्षेत्रमा यो उखान निकै सान्दर्भिक मानिन्छ । यस उखानको तात्पर्य हो कसैलाई हैसियतभन्दा बढी प्राप्त हुनु र त्यसलाई सम्हाल्न नसक्नु ।

हाम्रो देशका लागि देशको पहिलो छ लेनको चिल्लो सडक पनि झन्डै–झन्डै ‘बोकाको मुखमा कुभिन्डो’ प्रतीत हुँदो छ । विश्वमानचित्रमा हामीसँगै स्वतन्त्र भएका राष्ट्रहरूले दस–बाह्र लेनका चिल्ला सडक र फ्लाइओभरहरू बनाउन थालेको यो एक्काइसौँ शताब्दीमा बल्लतल्ल जापान सरकारले निगाह गरेकाले हामीले कोटेश्वरदेखि सूर्यविनायकसम्मको १२ किलोमिटरसम्म छ लेन (चार जोड दुई) को सडकमा गुड्ने सौभाग्य पाएका छौँ । राणाकालीन जुद्धशमशेरको पालामा बनेको सडकलाई आजपर्यन्त ‘नयाँ सडक’ भनिरहने हामी नेपालीका लागि यो छ लेनको सडक ठूलो उपलब्धि नै थियो । आधा घन्टाको बाटोलाई १२ मिनेटमा छिचोल्न सकिन्थ्यो । तर हाम्रो सोच, शैली र सरकारी बकम्फुसे नियमका कारण त्यो सडक ‘बोकाको मुखमा कुभिन्डो’ हुँदैछ । एकातिर हाम्रा सवारी–चालकहरू लेन–ड्राइभिङमा अभ्यस्त भइसकेका छैनन्, जतातिरबाट पनि ओभरटेक गर्ने गर्छन् । अति धीमा गतिमा चल्ने सवारी–साधनले कुन लेन लिने र तेज रफ्तारमा चल्ने सवारी–साधनले कुन लेन लिने, थाहा छैन । लेनमा हुनुपर्ने रफ्तार र पछिबाट पछ्याउने सवारी–साधनको वास्तै नगरी पेसेन्जर उठाउने लोकलबसहरू, नियम नलाग्ने च्याउसरहका मोटरसाइकलहरू र हाइवेमा चलाउन नपाइने साइडलाइट र ब्रेकलाइट नभएका ट्रेलरयुक्त ट्रेक्टर र पावरट्रेृलरहरू छ लेनको सडकमा निर्बाध चलाउने बानीलाई सुधार गर्नुपर्ने खाँचो र समस्याबीच सरकारले नै नयाँ समस्या खडा गरिदिएको छ । त्यो हो त्यति राम्रो सडकमा ६० किलोमिटर प्रतिघन्टाभन्दा बढी रफ्तारमा सवारी साधन चलाउन नपाइने, चलाएमा लाइसेन्स प्वाल पार्न बग्गीखाना जानुपर्ने नयाँ हास्यास्पद ट्राफिक नियम । त्यति राम्रो चिल्लो सडकमा विदेशमा झैँ न्यूनतम गति ६० किलोमिटर प्रतिघन्टा हुनुपर्नेमा त्यसैलाई अधिकतम सीमा बनाइएको छ । यो अनौठो, हास्यास्पद र लज्जास्पद बुद्धि हाम्रा नीतिनिर्माताहरूले कहाँबाट सापटी लिएका होलान् ?

नेपालमा सरकारले यस्तो नियम बनाउने कुरा थाहा पाएको हुँदो हो त  सायदै जापान सरकारले छ लेनको बाटो बनाइदिन्थ्यो होला । चीन सरकारले ठूलो सदासयता देखाएर नेपाल सरकारलाई उपहार दिएको ट्रलीबस, भृकुटी कागज कारखाना, बाँसबारी छाला तथा जुत्ता कारखाना र हरिसिद्धि इँटाटायल कारखानालाई विगतमा हामीले ‘बोकाको मुखमा कुभिन्डो’ बनाइसकेका थियौँ । सायद त्यही नियति भोग्नुपर्ने होला बिचरा छ लेन सडकले ।

हाम्रो ट्राफिक नियम पनि बडो बिचित्रको छ । रिङरोडको भीडमा अनि सूर्यविनायकबाट साँगातिर हुइँकिँदाचाहिँ गतिको सीमा छैन । त्यहाँ प्रतिघन्टा ७०, ८०, ९० किलोमिटरमा पनि गुडाउन पाइने, तर सजिलो बाटोमा चाहिँ ६० किलोमिटरभन्दा कममा हाँक्नुपर्ने रे ! छ लेनको त्यति राम्रो चिल्लो सडकमा पनि ६० किलोमिटरभन्दा बढी गतिमा हाँक्न नपाइने नियम लागू गर्ने हो भने पहिले सरकारले पाँचवटा गियर भएको हलुका सवारी–साधनको आयातमा नै प्रतिबन्ध लगाउनुपर्ने हुन्छ । किनभने त्यस सडकमा कसैले ५ नम्बर गियरमा ६० किलोमिटरभन्दा कम गतिमा सवारी–साधन गुडाएर देखाइदिनुपर्थ्यो । त्यो १० किलोमिटरमा गुड्ने करिब ८०–९० गतिमा हाँकिने हलुका सवारी हजारौँ गाडीहरूले बाध्यतावश कम रफ्तारमा सवारी साधन चलाउँदा निश्चित रूपले इन्धनको खपतमा वृद्धि हुने हुन्छ । यसबाट इन्डियन आयल कर्पोरेसनलाई नै फाइदा हुने हो ! हाम्रो देशले जेजस्तो नियम बनाए पनि अन्ततोगत्वा छिमेकी मित्रराष्ट्रलाई नै फाइदा हुने नियम बनाउनुपर्ने बाध्यता हाम्रो नियत हो वा नियति ? भगवान् जानून् !

छ लेनको नमुना त्यस सडकमा गतिको सीमितताको नियम मोटरसाइकललाई मात्र लगाइएको भए तैबिसेक हुन्थ्यो, तर एकमुस्ट सबै सवारी–साधनका लागि लगाउँदा विचार गर्नुपर्ने थियो । त्यस सडकमा अर्को थप गल्ती हुन लागिरहेको छ । त्यो हो सडकको बीचबीचमा निर्माण भइरहेको पैदलयात्रुका लागि बन्ने फ्लाइओभर हेड ब्रिजको उचाइ । ती पुलहरूको उचाइ पर्याप्त छैन । हामीले हेक्का राख्नुपर्ने कुरा के हो भने छ लेनको सडक सहरभित्रको सडक होइन । रिङरोडभित्रको सडक नभएर त्यो हाइवेको एक खण्ड हो । माथिल्लो तामाकोसी जस्ता ठूलाठूला जलविद्युत आयोजनाहरूको निर्माण हुन बाँकी नै छ । त्यस्ता आयोजनाहरू निर्माण गर्दा वा ठूला उद्योगहरू स्थापना गर्दा ठूलाठूला यन्त्र–उपकरणहरूको ढुवानी गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यस्ता हेभी इक्विपमेन्ट ढुवानी गर्नुपर्दा के ती कम उचाइका ओभरहेड ब्रिजहरू भत्काउने ? यो अदूरदर्शी निर्णय गर्नेहरूको घैँटोमा कहिल्यै घाम नलाग्ने नै हो त ?

यो दुर्लभ नूतन सडकमा बनाइएको ट्राफिक लाइट नमिल्नु अर्थात् पहेंलो बत्तीको अवधि ज्यादै कम समयको हुनु आदिलाई त सामान्य त्रुटि नै मान्नुपर्ने हुन्छ । ६० किलोमिटरभन्दा कममा हाँक्नुपर्ने त्यस सडकमा अन्य जीवजन्तुहरू कुकुर, बस्तुभाउ आदिलाई भने कुनै ट्राफिक नियम लाग्दैन । ती जीवजन्तुहरूको सौभाग्य नै भन्नुपर्छ भर्खर–भर्खर आफ्ना गाउँहरूलाई खुला दिसामुक्त क्षेत्र घोषणा गर्नमा गर्व गर्ने हाम्रो देशका ती जीवहरू अझै नियममुक्त प्राणीका रूपमा निर्बाध विचरण गर्न पाएका छन् । कुकुरहरूले पर्दामुक्त क्रीडा आदि गर्न पाएकै छन् । गाउँहरूलाई दिसामुक्त क्षेत्र घोषणा गर्न तल्लीन एनजीओ र सरकारलाई के सुझाव दिन चाहन्छु भने कमसेकम गहनाजस्तो चिल्लो त्यो छ लेनको सडकलाई गोबरमुक्त सडक भनेर घोषणा गर्न सके हुन्थ्यो । नत्र त्यो छ लेनको सडक पनि हाम्रा लागि ‘बोकाको मुखमा कुभिन्डो’ नै हुन के बेर !

 
Leave a comment

Posted by on March 15, 2013 in EXPRESSIONS